نقش تحول دیجیتال در خدمات کتابخانه‌های عمومی برای توان‌یابان جسمی و ذهنی

زهرا معظمی¹ زهرا اباذری² رحمان شریف زاده³ فهیمه باب الحوائجی⁴ نجلا حریری⁵

1) دانشجوی دکتری علم اطلاعات و دانش‌شناسی، گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2) (نویسنده مسئول) استاد گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
3) استادیار گروه پژوهشی اخلاق و حقوق اطلاعات؛ پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک)؛ تهران، ایران
4) دانشیار،گروه علوم ارتباطات و دانش‌شناسی؛ دانشگاه آزاد اسلامی؛ واحد علوم و تحقیقات؛ تهران، ایران
5) استاد، گروه علوم ارتباطات و دانش‌شناسی؛ دانشگاه آزاد اسلامی؛ واحد علوم و تحقیقات؛ تهران، ایران

کد IOI مقاله : AAHD-AAHDKE
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری اطلاعات، نانوتکنولوژی، هوش مصنوعی و آینده پژوهی فناوری (itnaf.ir)
چکیده :
    تحول دیجیتال طی دو دهه اخیر، مفهوم خدمات کتابخانه‌های عمومی را از فراهم‌آوری منابع به تجربه‌های تعاملی و هوشمند ارتقا داده است. این تحول، به‌ویژه برای توان‌یابان جسمی و ذهنی، فرصت تازه‌ای برای مشارکت برابر در جامعه اطلاعاتی فراهم کرده است. پژوهش حاضر با رویکرد مروری ـ روایی و مبتنی‌بر تحلیل اسنادی، به بررسی نقش فناوری‌های نوین، به‌ویژه هوش مصنوعی (AI)، در توسعه خدمات کتابخانه‌های عمومی برای گروه‌های دارای نیاز ویژه پرداخته است. جامعه مورد بررسی، شامل پژوهش‌های علمی داوری‌شده در مجلات معتبر داخلی و بین‌المللی طی سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ میلادی (۱۳۹۹ تا ۱۴۰۴ شمسی) است. یافته‌ها نشان می‌دهد که کتابخانه‌های عمومی در سطح جهانی از «ارائه خدمات فیزیکی دسترس‌پذیر» به‌سوی کتابخانه‌های شناختی هوشمند (Cognitive Accessible Libraries) حرکت کرده‌اند. فناوری‌های کلیدی این تحول شامل بینایی ماشین برای ناوبری نابینایان، پردازش زبان طبیعی برای ترجمه گفتار و زبان اشاره، مدل‌های زبانی بزرگ (LLMs) برای ساده‌سازی متون و هوش مولد (GenAI) برای تولید محتوای چندحسی و آموزشی است. این فناوری‌ها، ضمن افزایش استقلال کاربران دارای معلولیت، امکان شخصی‌سازی خدمات و برابری در دسترسی به اطلاعات را فراهم کرده‌اند. در مقابل، یافته‌های پژوهش‌های ایرانی نشان می‌دهد که تمرکز کتابخانه‌های عمومی کشور هنوز بر مناسب‌سازی فضاها، نیازسنجی کاربران و آموزش کارکنان است و کمتر به بهره‌گیری از فناوری‌های هوشمند توجه شده است. شکاف میان وضعیت ایران و کشورهای پیشرو، بیانگر ضرورت سیاست‌گذاری فناورانه، ارتقای سواد هوش مصنوعی کتابداران و تدوین چارچوب‌های اخلاقی بومی است. نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که موفقیت کتابخانه‌های آینده در گرو ادغام فناوری‌های تحول‌آفرین با ارزش‌های انسانی است؛ جایی که فناوری نه جایگزین انسان، بلکه شریک توانمندساز در تحقق عدالت اطلاعاتی و اجتماعی خواهد بود.

کلمات کلیدی : تحول دیجیتال هوش مصنوعی خدمات کتابخانه به توان‌یابان کتابخانه‌های عمومی معلولان