شناسایی پیشران‌ها و ترسیم سناریوهای توسعه هوش مصنوعی تصمیم‌یار قضایی در افق ۱۴۱۵( مطالعه‌ای آینده‌پژوهانه مبتنی بر شواهد با تمرکز بر نظام قضایی ایران)

شناسایی پیشران‌ها و ترسیم سناریوهای توسعه هوش مصنوعی تصمیم‌یار قضایی در افق ۱۴۱۵( مطالعه‌ای آینده‌پژوهانه مبتنی بر شواهد با تمرکز بر نظام قضایی ایران)

ستاره جلالی1

1) دانشجوی دکتری جامعه شناسی فرهنگی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد دهاقان

کد IOI مقاله : AAHD-ABKKZE
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری اطلاعات، نانوتکنولوژی، هوش مصنوعی و آینده پژوهی فناوری (itnaf.ir)
چکیده :
    ورود هوش مصنوعی به نظام قضایی، به‌ویژه در سطحی فراتر از خودکارسازی امور اداری، در حال تغییر تدریجی شیوه انجام و پشتیبانی از فعالیت‌های قضایی است. امروزه برخی سامانه‌های هوشمند می‌توانند در بازیابی منابع و دانش حقوقی، تحلیل اسناد، خلاصه‌سازی پرونده‌ها، شناسایی مسائل حقوقی و حتی ارائه پیشنهادهایی مرتبط با تصمیم قضایی به قاضی کمک کنند. این تحول، در کنار فرصت‌های قابل توجه، پرسش‌های مهمی درباره فناوری، حقوق، سازمان قضایی، استقلال قاضی و مسئولیت حرفه‌ای ایجاد کرده است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی پیشران‌های مؤثر بر توسعه هوش مصنوعی تصمیم‌یار قضایی و ترسیم آینده‌های بدیل آن در افق ۱۴۱۵ انجام شده است. پژوهش از نظر جهت‌گیری، کاربردی و از نظر هدف، اکتشافی و آینده‌پژوهانه است و برای دستیابی به اهداف خود از تحلیل شواهد ثانویه، مرور هدفمند ادبیات، بررسی اسناد و پایش تحولات نوظهور استفاده کرده است. پیکره اصلی پژوهش شامل ۲۶ منبع منتخب در چهار دسته «اسناد و شواهد ایران»، «چارچوب‌های حکمرانی بین‌المللی»، «مطالعات علمی و تجربی حوزه قضایی» و «منابع اجتماعی ـ فنی و آینده‌پژوهی» بود. نتایج کدگذاری محتوایی به شناسایی ۱۵ عامل مؤثر انجامید. بیشترین شواهد به موضوعاتی مانند حساسیت و دامنه کاربردهای هوش مصنوعی، ضرورت نظارت انسانی و حفظ استقلال قضایی، چگونگی ادغام فناوری در سازمان، تنظیم‌گری و پاسخگویی، فشار ناشی از افزایش بهره‌وری و همچنین مشروعیت و انصاف مربوط بود. بررسی نقش این عوامل نیز نشان داد که حکمرانی و کیفیت داده، قابلیت اعتماد فنی سامانه، زیرساخت، میزان ادغام سازمانی، تنظیم‌گری و پاسخگویی، نظارت انسانی، توانمندی قضات، ارزیابی مستمر و فشار ناشی از حجم پرونده‌ها، از مهم‌ترین نیروهای شکل‌دهنده مسیر توسعه هوش مصنوعی تصمیم‌یار قضایی هستند. بررسی وضعیت ایران نشان می‌دهد که موضوع دیگر صرفاً در سطح سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی قرار ندارد و به مرحله استقرار اولیه وارد شده است. وجود بیش از ۱۰۰ میلیون تصمیم قضایی گمنام‌سازی‌شده، بیش از ۹۰۰ وب‌سرویس قضایی، بیش از یک میلیارد تراکنش اطلاعاتی طی پنج سال و گزارش بیش از هزار پرسش روزانه از دستیار هوشمند قاضی، نشانه‌هایی از این گذار هستند. با این حال، اطلاعات عمومی و مستقلی درباره نرخ خطا، میزان سوگیری، کیفیت حقوقی خروجی‌ها و تأثیر واقعی سامانه بر کیفیت آرای قضایی هنوز منتشر نشده است. بر اساس یافته‌ها، دو عدم‌قطعیت راهبردی «بلوغ فنی ـ داده‌ای و قابلیت اعتماد سامانه» و «بلوغ حکمرانی حقوقی ـ انسانی» به‌عنوان دو محور اصلی سناریوها انتخاب شدند. ترکیب این دو عدم‌قطعیت، چهار سناریوی «قاضی تقویت‌شده و پاسخگو»، «شتاب الگوریتمی بی‌مهار»، «احتیاط نهادی» و «هوشمندسازی پراکنده و شکننده» را شکل داد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که آینده مطلوب تصمیم‌یاری قضایی صرفاً با افزایش توان الگوریتم‌ها محقق نمی‌شود؛ بلکه به هم‌زمانی فناوری قابل اعتماد، داده‌های باکیفیت، نظارت و کنترل انسانی معنادار و سازوکارهای شفاف پاسخگویی نیاز دارد.

کلمات کلیدی : هوش مصنوعی تصمیم‌یار قضایی نظام قضایی ایران