مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی در به‌کارگیری سامانه‌های هوش مصنوعی پرخطر با تأکید بر پلیس و نظام عدالت کیفری در حقوق ایران با نگاهی به آیین‌نامه هوش مصنوعی اتحادیه اروپا (AI Act)

مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی در به‌کارگیری سامانه‌های هوش مصنوعی پرخطر با تأکید بر پلیس و نظام عدالت کیفری در حقوق ایران با نگاهی به آیین‌نامه هوش مصنوعی اتحادیه اروپا (AI Act)

آرش امیری1

1) کارشناس ارشد حقوق کیفری و جرم شناسی از دانشگاه ازاد واحد بویین زهرا

کد IOI مقاله : AAHD-ABKZEH
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری اطلاعات، نانوتکنولوژی، هوش مصنوعی و آینده پژوهی فناوری (itnaf.ir)
چکیده :
    گسترش سامانه‌های هوش مصنوعی در حوزه‌های حساس، از جمله پلیس، اجرای قانون و عدالت کیفری، موجب شده است که بسیاری از تصمیمات مؤثر بر آزادی، حیثیت، حریم خصوصی و برابری اشخاص، نه صرفاً توسط انسان، بلکه از طریق سازوکارهای الگوریتمی و داده‌محور اتخاذ شوند. این تحول، پرسش‌های تازه‌ای را درباره انتساب رفتار مجرمانه، پاسخگویی سازمانی، مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی و نیز حدود مداخله فناوری در قلمرو حقوق بنیادین ایجاد کرده است. در ادبیات حقوقی موجود، به‌ویژه در آثار فارسی درباره مسئولیت کیفری هوش مصنوعی، این نتیجه تکرار شده است که برای خودِ هوش مصنوعی مسئولیت کیفری مستقلی شناخته نشده و چنین انتسابی با موانع جدی نظری و عملی مواجه است؛ از جمله فقدان شخصیت حقوقی، فقدان اراده و شعور انسانی، و ناتوانی در تحقق اهداف مجازات‌های کلاسیک. در مقابل، اشخاص حقوقی به‌عنوان سازندگان، مالکان، بهره‌برداران و تنظیم‌گران سامانه‌های هوش مصنوعی، می‌توانند بر پایه مبانی مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی، موضوع پاسخگویی قرار گیرند. قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲ در ایران، با پذیرش مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی در ماده ۱۴۳ و پیش‌بینی مجازات‌های متناسب در مواد ۲۰ تا ۲۳، نخستین گام جدی را در جهت شناسایی پاسخگویی سازمانی برداشته است؛ با این حال، این مقررات به‌طور مستقیم برای مواجهه با فناوری‌های نوین، به‌ویژه سامانه‌های هوش مصنوعی پرخطر، طراحی نشده‌اند. از سوی دیگر، آیین‌نامه هوش مصنوعی اتحادیه اروپا (AI Act) با رویکردی مبتنی بر ریسک، سامانه‌های پرخطر را در ضمیمه ۳ شناسایی کرده و برای آنها الزامات سخت‌گیرانه‌ای در زمینه مدیریت ریسک، شفافیت، نظارت انسانی و مستندسازی مقرر نموده است. این مقاله، با روش توصیفی–تحلیلی و رویکرد تطبیقی، مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی در به‌کارگیری سامانه‌های هوش مصنوعی پرخطر را در حقوق ایران بررسی می‌کند و نشان می‌دهد که با تکیه بر مبانی موجود در حقوق کیفری ایران و با الهام از مدل تنظیم‌گری AI Act، می‌توان رژیمی مؤثر برای پاسخگویی سازمانی در حوزه پلیس و عدالت کیفری طراحی کرد؛ رژیمی که از یک‌سو مانع خلأ مسئولیت می‌شود و از سوی دیگر، با حفاظت از حقوق بنیادین شهروندان، نوآوری مسئولانه را ممکن می‌سازد.

کلمات کلیدی : مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی هوش مصنوعی پرخطر پلیس هوشمند عدالت کیفری نظارت انسانی