تبیین پیوند انسان، ادراک و فضا در معماری معاصر با تأکید بر رویکرد انسان‌محور و عصب‌زیباشناختی

تبیین پیوند انسان، ادراک و فضا در معماری معاصر با تأکید بر رویکرد انسان‌محور و عصب‌زیباشناختی

حمیدرضا قمبری1 آویده طلایی2 نگار رضایی3

1) دانشجوی دکتری تخصصی رشته معماری، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران غرب، تهران، ایران
2) استادیار، گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، واحد تهران غرب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران ، ایران
3) دانشجوی دکتری تخصصی رشته معماری، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران غرب، تهران، ایران

کد IOI مقاله : AAHD-ABZCEE
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری اطلاعات، نانوتکنولوژی، هوش مصنوعی و آینده پژوهی فناوری (itnaf.ir)
چکیده :
    در دهه‌های اخیر، هم‌گرایی مباحث پدیدارشناسی، روان‌شناسی محیطی، علوم شناختی و عصب‌زیباشناسی، افق تازه‌ای برای فهم فضا و معماری گشوده است؛ افقی که در آن معماری نه صرفاً به‌عنوان مجموعه‌ای از احجام و سطوح کالبدی، بلکه به‌مثابه رویدادی زیسته در پیوند تنگاتنگ بدن، ادراک و فرهنگ درک می‌شود. این پژوهش با رویکردی تحلیلی–نظری و بر پایه‌ی مرور نظام‌مند ادبیات مرتبط، به واکاوی نسبت میان انسان، ادراک و فضا می‌پردازد و می‌کوشد نشان دهد که «درک بدن‌مند» می‌تواند بنیانی مفهومی برای طراحی فضاهایی معناخیز، زیباگر و سلامت‌محور فراهم آورد. در این راستا، ابتدا جریان‌های اصلی اندیشه در زمینه‌ی معماری پدیدارشناختی، معماری مبتنی بر تجربه‌ی زیسته، روان‌شناسی محیطی، گرایش‌های زیست‌دوستانه و عصب‌زیباشناسی بررسی شده و بر اساس آن‌ها، مدلی مفهومی در سه لایه‌ی درهم‌تنیده‌ی حسی–بدنی، شناختی–عصبی و معنایی–فرهنگی صورت‌بندی می‌شود. در این مدل، ویژگی‌های کالبدی فضا همچون نور، ریتم فضایی، تناسبات، مصالح و حضور عناصر طبیعی به‌منزله‌ی محرک‌های حسی عمل کرده، شبکه‌های عصبی مرتبط با لذت، آرامش، استرس و احساس امنیت را برمی‌انگیزند و نهایتاً در قالب معنا، خاطره و حس تعلق فضایی تفسیر می‌شوند. بر پایه‌ی این چارچوب، الگوی روش‌شناختی‌ای پیشنهاد می‌شود که ترکیبی از روش‌های کیفی پدیدارشناختی مانند مشاهده، مصاحبه‌ی عمیق و ترسیم نقشه‌های ادراکی، با روش‌های سنجش عصب‌زیستی نظیر ثبت فعالیت الکتریکی مغز، طیف‌نگاری کارکردی نزدیک به فروسرخ، ثبت هدایت الکتریکی پوست، ردیابی حرکت چشم و بهره‌گیری از فضاهای شبیه‌سازی‌شده به کمک واقعیت مجازی است. یافته‌های نظری پژوهش حاکی از آن است که طراحی مبتنی بر انسان، هنگامی که با اصول عصب‌زیباشناختی هم‌سو شود، می‌تواند به کاهش تنش و فشار روانی، تقویت آرامش و احساس امنیت، ارتقای کارکردهای شناختی و افزایش حس تعلق و مشارکت کاربران بینجامد و بدین‌ترتیب، معماری را به تجربه‌ای عمیق‌تر، انسانی‌تر و سلامت‌محور بدل سازد.

کلمات کلیدی : عصب‌زیباشناسی درک بدن‌مند ادراک فضا پدیدارشناسی معماری طراحی انسان‌محور