جستجوی معنایی بین زبانی قرآن با استفاده از مدل‌های زبانی بزرگ چند زبانی

جستجوی معنایی بین زبانی قرآن با استفاده از مدل‌های زبانی بزرگ چند زبانی

مریم خاشعی ورنامخواستی1 منصوره اژه‌ای2 احمد براانی دستجردی3

1) دانشجوی دکتری دانشکده مهندسی کامپیوتر، دانشگاه اصفهان
2) عضو هیئت علمی دانشکده مهندسی کامپیوتر، دانشگاه اصفهان
3) استاد دانشکده مهندسی کامپیوتر، دانشگاه اصفهان

کد IOI مقاله : AAHD-ACZZZH
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری اطلاعات، نانوتکنولوژی، هوش مصنوعی و آینده پژوهی فناوری (itnaf.ir)
چکیده :
    قرآن، کتاب فرستاده شده از طرف خداوند برای هدایت میلیون‌ها مسلمان به زبان‌های مختلف است. مسلمانان زیادی، روزانه از این کتاب برای جستجوی مسائل و آرامش خود استفاده می‌کنند. کتاب مقدس قرآن، از نظر حجم فشرده است ولی کتاب‌های پشتیبانی‌کننده زیادی از جمله تفاسیر، احادیث و غیره به زبان‌های مختلف برای تفهیم مطالب آن شکل گرفته‌اند. جستجوی معنایی چندزبانه قرآن بین آیات، ترجمه‌ها، تفاسیر و متون اسلامی، یکی از چالش‌های مهم در حوزه بازیابی اطلاعات می‌باشد. در این مقاله، امکان بازیابی معنایی بین زبانی قرآن و یافتن آیات مرتبط با سؤال موردنظر از بین آیات، ترجمه‌ها و تفاسیر برای 6236 آیه قرآن در سه زبان عربی، فارسی و انگلیسی فراهم شده است. برای این کار از مدل زبانی بزرگ چند زبانه E5-base استفاده شده است که به صورت هدفمند با داده‌های قرآنی و متون تفسیری به صورت جفت‌های ترجمه‌ها و تفاسیر زبان‌ها، آموزش داده شده است. برای آموزش مدل با منابع سخت‌افزاری محدود از روش LoRA که امکان آموزش مؤثر و حفظ دقت معنایی را با کاهش پارامترهای قابل آموزش فراهم می‌کند استفاده شد. همچنین با تقسیم کل آیات به چهار بخش، فرآیند آموزش مدل به صورت مرحله‌ای ‌انجام شد و نهایتاً یک فضای معنایی قرآنی چندزبانی از سه زبان ساخته شد. سپس برای ارزیابی کیفیت هم‌ترزای معنایی (Semantic Alignment) زبان‌ها، Embeddingها برای ترجمه‌ها و تفاسیر سه زبان را با استفاده از مدل آموزش داده شده بدست آورده و شباهت کسینوسی بین‌ آنها محاسبه شد. نتایج معیارهای ارزیابی از فضای معنایی قرآن محور مشترک ساخته شده، امیدوار‌کننده هستند. این رضایت‌بخشی حاکی از تطبیق دامنه و استفاده همزمان از ترجمه‌ها و تفسیرهای چند زبان است. همچنین چارچوب ارائه شده، قابلیت مقیاس‌پذیری در افزایش زبان و همچنین آموزش متون پشتیبانی‌کننده‌ی بیشتر برای آیات قرآن را دارد که در این صورت می‌تواند در سیستم‌های واقعی جستجوی قرآن استفاده شود.

کلمات کلیدی : شباهت معنایی بازیابی اطلاعات بین‌زبانی جستجوی معنایی مدل‌های زبانی بزرگ چند‌زبانه