نقش سامانه‌های هوشمند پایش و اعلام حریق در ارتقای تاب‌آوری زیرساخت‌های حیاتی شهری؛ یک مطالعه مروری انتقادی

نقش سامانه‌های هوشمند پایش و اعلام حریق در ارتقای تاب‌آوری زیرساخت‌های حیاتی شهری؛ یک مطالعه مروری انتقادی

محمد جمشیدی1

1) فوق‌لیسانس مهندسی ایمنی، بهداشت و محیط زیست (HSE)، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد قائم‌شهر؛ کارشناس آتش‌نشانی شهرداری کرج

کد IOI مقاله : AAHE-ABEKGG
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های عمران، طراحی و ساخت، انرژی، مواد و ماشین آلات پیشرفته(icaeu.ir)
چکیده :
    زیرساخت‌های حیاتی شهری “ از شبکه برق و آب تا بیمارستان‌ها، مترو، مراکز داده و سامانه‌های مخابراتی “ در برابر حریق، نه فقط به‌عنوان یک «حادثه موضعی»، بلکه به‌مثابه یک «اختلال آبشاری» آسیب‌پذیرند؛ اختلالی که می‌تواند هم‌زمان ظرفیت ارائه خدمت، اعتماد عمومی، و توان بازیابی نهادی را تضعیف کند. در دهه اخیر، موجی از راه‌حل‌های «هوشمند» برای پایش و اعلام حریق شکل گرفته است: حسگرهای چندموداله، شبکه‌های اینترنت اشیا، تحلیل‌های مبتنی بر یادگیری ماشین و یادگیری عمیق، پردازش لبه‌ای، و یکپارچه‌سازی با BMS/SCADA و فرماندهی حادثه. با این حال، ادعای رایجِ «هوشمندسازی = تاب‌آوری بیشتر» در ادبیات، اغلب بدون تفکیک دقیق میان تشخیص، تصمیم، اقدام، و حکمرانیِ پاسخ مطرح می‌شود؛ در نتیجه، شکاف معناداری میان کارایی الگوریتمی در محیط‌های آزمایشگاهی و عملکرد ایمن و قابل اتکا در زیرساخت‌های واقعی باقی می‌ماند. این مقاله یک مرور انتقادی با منطق جست‌وجوی نظام‌مند ارائه می‌دهد تا نشان دهد سامانه‌های هوشمند پایش و اعلام حریق تحت چه شرایطی واقعاً به تاب‌آوری زیرساخت‌های حیاتی کمک می‌کنند، و کجا صرفاً پیچیدگی، سطح حمله سایبری، هشدار کاذب و «توهم کنترل» می‌آفرینند. یافته‌ها در قالب یک نقشه مفهومی، یک طبقه‌بندی فناوری–معماری، و یک دستورکار پژوهشی/سیاستی صورت‌بندی می‌شوند. استدلال مرکزی مقاله این است که ارزش تاب‌آورانه این سامانه‌ها نه در «هوشمندیِ تشخیص» به‌تنهایی، بلکه در پیوند طراحی‌شده میان کیفیت داده، قابلیت اتکای عملیاتی، ایمنی کارکردی، امنیت سایبری، و معماری تصمیم–اقدام چندسطحی نهفته است. در پایان، پیشنهادهایی برای استانداردسازی ارزیابی، طراحی معماری مرجع، و شاخص‌گذاری اثر تاب‌آورانه ارائه می‌شود.

کلمات کلیدی : تاب‌آوری شهری زیرساخت حیاتی سامانه هوشمند اعلام حریق اینترنت اشیا پردازش لبه‌ای یادگیری عمیق امنیت سایبری ایمنی کارکردی