زنده‌نمایی نقوش حیوانی در سفال ایلخانی: تحلیلی بر پویایی دورانی، تداوم حیات و بازتاب فرهنگ تصویری مغولی

زنده‌نمایی نقوش حیوانی در سفال ایلخانی: تحلیلی بر پویایی دورانی، تداوم حیات و بازتاب فرهنگ تصویری مغولی

یعقوب طالبی1

1) دكتراي هنراسلامي، استاديار و عضو هيات علمي دانشگاه، دانشكده معماري، شهرسازي و هنر، دانشگاه اروميه، اروميه،

کد IOI مقاله : AAHF-ABDABA
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    نقوش حیوانی در سفال دوره ایلخانی غالباً به‌صورت تکرارشونده و در حال حرکت پیرامون بدنه ظروف سامان یافته‌اند؛ سازمان‌بندی‌ای که از سطح آرایه‌ای صرف فراتر رفته و نوعی پویایی بصری و کیفیت زنده‌نمایانه را در تجربه دیداری بیننده ایجاد می‌کند. مسئله اصلی این پژوهش تبیین سازوکار شکل‌گیری این زنده‌نمایی و تحلیل نسبت آن با ساختار هندسی ظرف و زمینه‌های فرهنگی ـ نمادین عصر ایلخانی است. پرسش بنیادین آن است که آیا حرکت در این آثار بازتابی از طبیعت‌گرایی تصویری است یا حاصل نظامی ساختاری و ریتمیک در سازمان‌دهی نقش بر سطح مدور ظرف؟ این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تمرکز بر تحلیل ساختار ترکیب‌بندی، ریتم تکرار، امتداد خطی پیکره‌ها، جهت حرکت و نسبت نقش با فرم ظرف انجام شده است. در گام نخست، ویژگی‌های بصری نمونه‌های شاخص توصیف و سازوکارهای ایجاد حس حرکت بررسی شده؛ سپس در لایه‌ای تفسیری، پیوند این پویایی با مفاهیم نمادین همچون حیات، چرخه استمرار، مفهوم دور در اندیشه ایرانی، آیین شکار سلطنتی و سنت تصویری مغولی تحلیل گردیده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که زنده‌نمایی در سفال ایلخانی نه بر پایه بازنمایی دقیق آناتومیک یا طبیعت‌گرایی حرکتی، بلکه حاصل هم‌افزایی سه عامل بنیادین است: ساختار مدور و زمان‌مند سطح ظرف، منطق ریتمیک تکرار پیکره‌ها، و بار معنایی حیوان در فرهنگ ایرانی ـ مغولی. حرکت دورانی نقش‌ها، ظرف را به میدانی پویا بدل می‌کند که در آن کنش حیوان در چرخه‌ای بی‌پایان استمرار می‌یابد. بدین‌ترتیب، پویایی تصویری این آثار را می‌توان بازتابی ساختاری از مفاهیم تداوم حیات، نظم کیهانی و اقتدار سلطنتی در بستر فرهنگی ایلخانی دانست.

کلمات کلیدی : سفال ایلخانی نقوش حیوانی زنده‌نمایی حرکت دورانی فرهنگ مغولی شکار سلطنتی