چهره‌پردازی در سفال ایلخانی: تحلیلی تاریخی بر بستر تداوم و تحول تصویری در ایران قرن هفتم و هشتم هجری

چهره‌پردازی در سفال ایلخانی: تحلیلی تاریخی بر بستر تداوم و تحول تصویری در ایران قرن هفتم و هشتم هجری

یعقوب طالبی1

1) دكتراي هنراسلامي، استاديار و عضو هيات علمي دانشگاه، دانشكده معماري، شهرسازي و هنر، دانشگاه اروميه، اروميه،

کد IOI مقاله : AAHF-ABDABB
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    چهره‌پردازی در سفال ایلخانی یکی از نمودهای برجسته و مهم تحول تصویری در هنر ایران در سده‌های هفتم و هشتم هجری است. این مقاله با رویکردی تاریخی ـ فرهنگی به بررسی روند شکل‌گیری، توسعه و بازتعریف چهره‌نگاری بر سفال در دوره ایلخانی می‌پردازد و آن را در پیوند با سنت‌های پیشین ایران، از جمله سنت‌های پیشاسلجوقی و سلجوقی، و همچنین تحولات سیاسی و اجتماعی ناشی از استقرار حکومت مغول و تغییرات فرهنگی و مذهبی این عصر تحلیل می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که چهره‌پردازی سفالی در این دوره نه یک پدیده گسسته و مستقل، بلکه محصول فرایندی پیوسته و چندلایه است که در آن سنت‌های دیرینه ایرانی، تجربیات سلجوقی و تأثیرات فرامنطقه‌ای از آسیای مرکزی و شرق آسیا با یکدیگر ترکیب شده‌اند. فرم‌ها و ویژگی‌های بصری چهره‌ها، از جمله ساده‌سازی اجزای صورت، تیپیک و نمادین شدن حالات چهره، و تأکید بر حالت‌های آرام و هندسی، بازتاب‌دهنده تلفیق خلاقانه سنت‌ها و نوآوری‌های هنری در چارچوب شرایط تازه سیاسی و فرهنگی است. علاوه بر تحول فرم، کارکرد چهره‌ها نیز دستخوش تغییر شد؛ به گونه‌ای که آن‌ها از نقش صرفاً روایت‌گرانه و داستانی به عناصر مستقل نمادین و حامل هویت فرهنگی و اجتماعی تبدیل شدند. این روند نشان می‌دهد که چهره‌پردازی سفالی ایلخانی نه تنها استمرار سنت‌های پیشین را حفظ کرده، بلکه ابزاری برای بازتعریف هویت بصری و تثبیت فرهنگی ایران پس از بحران‌های ناشی از حمله مغول بوده است. در نتیجه، سفال‌های چهره‌دار ایلخانی را می‌توان به عنوان نمونه‌ای از تعامل فرهنگی، همگرایی هنری و بازآفرینی هویت جمعی در دوران پسامغول در نظر گرفت، که هم اهمیت تاریخی و اجتماعی هنر ایرانی و هم ظرفیت آن برای بازتاب بحران، نوآوری و همزیستی فرهنگی را نمایان می‌سازد.

کلمات کلیدی : ایلخانان سفال اسلامی چهره‌پردازی تاریخ هنر ایران تحولات تصویری قرن هفتم هجری