معنویت در کالبد مساجد؛ خوانشی نوین از ریشه‌های پنهان معنا در معماری ایران دوره اسلامی

معنویت در کالبد مساجد؛ خوانشی نوین از ریشه‌های پنهان معنا در معماری ایران دوره اسلامی

علی صادقی حبیب‌آباد1

1) استادیار گروه مهندسی معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران. E-mail address:

کد IOI مقاله : AAHF-ABEAAC
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    معنویت به‌عنوان یکی از بنیادین‌ترین نیازهای انسان معاصر، مفهومی فراتر از مرزهای زمان و مکان است و هم به حقایق عینی جهان خارج و هم به ساحت ذهن و روان انسانی اشاره دارد. اگرچه واژه «معنویت» و مشتقات آن در متون اولیه اسلامی به کار نرفته‌اند، اما این مفهوم در ادبیات فارسی و عربی مسلمانان جایگاهی گسترده یافته و بازتاب آن را می‌توان در برجسته‌ترین جلوه‌های هنر اسلامی، به‌ویژه در معماری مساجد ایران، مشاهده کرد. معماران روزگار گذشته با شناختی شهودی و عمیق از حقیقت الهی و با تکیه بر باورهای دینی و فرهنگی خویش، توانسته‌اند کالبد معماری را به عرصه تجلی ارزش‌های الهی بدل کنند؛ گویی آنچه در درون می‌زیسته، در بنا متجسد شده است. چنان‌که از دیدگاه صدرالمتألهین، انسان همواره مشتاق اتصال به عالم الهی است، این اشتیاق در معماری مساجد نیز جلوه‌ای انضمامی یافته است. این پژوهش با هدف بازخوانی مفهوم معنویت و تبیین جلوه‌های آن در معماری مسجد اسلامی، به بررسی پیوند میان معنا، تجربه روحانی و عناصر کالبدی پرداخته است. روش تحقیق ترکیبی از مطالعات میدانی و تحلیل‌های توصیفی–تحلیلی است و داده‌های اصلی از طریق منابع کتابخانه‌ای، پژوهش‌های معتبر و مصاحبه با متخصصان این حوزه گردآوری شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که رابطه میان ظاهر و باطن جهان، رابطه‌ای مبتنی بر معناست؛ به گونه‌ای که صورت آشکار معماری مسجد، آیینه‌ای از معنا و حقیقت نهفته در پس آن است. در نتیجه می‌توان گفت که اخلاق انسانیِ معمار، درآمیخته با روح معنوی او، از مؤثرترین عوامل در آفرینش این آثار متعالی بوده و کالبد بنا را به ظرفی برای حضور معنا تبدیل کرده است.

کلمات کلیدی : معماری دوره اسلامی معماری ایران معنا و مفاهیم تعالی معماری هنرهای قدسی