تولیدِ اجتماعیِ فضا در تقابل با نظمِ حقوقی: مطالعه‌ی زیستِ روزمره در معماری‌های تحمیلی

تولیدِ اجتماعیِ فضا در تقابل با نظمِ حقوقی: مطالعه‌ی زیستِ روزمره در معماری‌های تحمیلی

آرش کریمی1 مریم رنجبران اسکویی2 احمد میرزامحمدی3

1) کارمند شهرداری تبریز
2) کارمند شهرداری تبریز
3) دانشجوی دکتری معماری دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز ( ارس )

کد IOI مقاله : AAHF-ABFDHH
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    این مقاله به بررسی رابطه‌ی پیچیده و چندلایه میان حقوق، معماری و جامعه‌شناسی فضا می‌پردازد و نشان می‌دهد که فضا نه یک ظرف خنثی، بلکه محصولی اجتماعی، حقوقی و کالبدی است که در بطنِ مناسبات قدرت، قانون و زندگی روزمره شکل می‌گیرد. از یک سو، حقوق با تعیین قواعدی چون مالکیت، کاربری زمین، ضوابط شهرسازی، حریم خصوصی و مقررات ساخت‌وساز، چارچوب‌های رسمیِ سازمان‌دهی فضا را مشخص می‌کند؛ و از سوی دیگر، معماری این قواعد را به فرم‌های مادی و قابل‌زیست تبدیل می‌سازد. با این حال، واقعیت زیسته‌ی شهر نشان می‌دهد که کاربران فضا صرفاً دریافت‌کننده‌ی منفعل این نظم نیستند، بلکه از طریق کنش‌های روزمره، استفاده‌های غیررسمی، تصرف‌های خُرد، و بازتفسیرهای عملی، در فرآیند تولید اجتماعی فضا مشارکت می‌کنند و گاه معنای اولیه‌ی فضا را دگرگون می‌سازند. در این چارچوب، مقاله با تکیه بر ایده‌ی «حق بر شهر» در اندیشه‌ی هانری لوفور و نیز با بهره‌گیری از رویکردهای جامعه‌شناختی به زندگی روزمره، نشان می‌دهد که چگونه تنش میان «فضای طراحی‌شده» و «فضای زیسته» به شکل‌گیری الگوهای جدیدی از استفاده، مقاومت و انطباق منجر می‌شود. همچنین این پژوهش بر آن است که معماری و حقوق، هر دو، نه تنها ابزارهای نظم‌بخشی‌اند، بلکه می‌توانند در صورت طراحی و تفسیر مناسب، زمینه‌ساز عدالت فضایی، مشارکت اجتماعی و شمول شهری نیز باشند. بنابراین، مقاله حاضر با رویکردی میان‌رشته‌ای، به بازاندیشی در نحوه‌ی تولید، تنظیم و تجربه‌ی فضا می‌پردازد و ضرورت گفت‌وگوی بیشتر میان حقوق‌دانان، معماران و جامعه‌شناسان را برای دستیابی به شهری انسانی‌تر و عادلانه‌تر برجسته می‌کند.

کلمات کلیدی : جامعه‌شناسی فضا حقوق و معماری تولید اجتماعی فضا حق بر شهر فضاهای عمومی کنش روزمره عدالت فضایی