مرور انتقادی سیاست‌های رشد هوشمند در مدیریت توسعه کالبدی، کنترل پراکنده‌رویی و بازسازماندهی فضایی شهرهای معاصر

مرور انتقادی سیاست‌های رشد هوشمند در مدیریت توسعه کالبدی، کنترل پراکنده‌رویی و بازسازماندهی فضایی شهرهای معاصر

توفیق فروغی1

1) فوق لیسانس جغرافیاوبرنامه ریزی شهری دانشگاه پیام نورمهاباد tofighforughi

کد IOI مقاله : AAHF-ABFEHD
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    رشد کالبدی شتابان، گسترش افقی کم‌تراکم، اتکای فزاینده به خودرو، مصرف بی‌رویه زمین‌های پیرامونی و تضعیف پیوند میان کاربری زمین و حمل‌ونقل، از مهم‌ترین چالش‌های شهرهای معاصر در دهه‌های اخیر بوده است. در واکنش به این وضعیت، سیاست‌های رشد هوشمند به‌عنوان مجموعه‌ای از اصول، ابزارها و مداخلات برنامه‌ریزی مطرح شده‌اند که می‌کوشند رشد شهری را از الگوی پراکنده، خودرو‌محور و زیرساخت‌بر به سمت توسعه فشرده، میان‌افزا، حمل‌ونقل‌محور، چندکارکردی و از نظر اجتماعی قابل‌دسترس هدایت کنند. با وجود گسترش کاربرد این رویکرد در ادبیات برنامه‌ریزی شهری، شواهد پژوهشی نشان می‌دهد که رشد هوشمند نه یک نسخه واحد و قطعی، بلکه چارچوبی وابسته به زمینه نهادی، ظرفیت حکمرانی، بازار زمین، نظام مالکیت، ابزارهای مالی و فرهنگ برنامه‌ریزی است. این مقاله با روش مرور روایتی انتقادی و ساختاریافته، ادبیات علمی مرتبط با رشد هوشمند، پراکنده‌رویی شهری، مدیریت رشد و توسعه کالبدی را در بازه ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۶ بررسی می‌کند و در موارد ضروری به منابع کلاسیک پیش از این بازه نیز ارجاع می‌دهد. یافته‌ها نشان می‌دهد که رشد هوشمند در چهار محور اصلی بیشترین اثرگذاری را دارد: هدایت مکانی توسعه، افزایش کارایی زیرساختی، کاهش وابستگی به خودرو و حفاظت از اراضی باز و محیط‌های حساس. بااین‌حال، ناکامی در پیوند دادن سیاست‌های تراکمی با تأمین مسکن استطاعت‌پذیر، ضعف اجرای مرزهای رشد، نبود نظام پایش فضایی، ناهماهنگی نهادی و خطر جابه‌جایی اجتماعی از مهم‌ترین محدودیت‌های آن است. مقاله در پایان، چارچوبی مفهومی ـ اجرایی پیشنهاد می‌کند که رشد هوشمند را نه صرفاً به‌عنوان سیاست کالبدی، بلکه به‌مثابه سازوکار یکپارچه حکمرانی فضایی، عدالت مکانی، مدیریت زیرساخت و پایش داده‌محور توسعه شهری تبیین می‌کند.

کلمات کلیدی : رشد هوشمند شهری پراکنده‌رویی شهری توسعه کالبدی مدیریت رشد شهری شهر فشرده توسعه میان‌افزا مرز رشد شهری حکمرانی فضایی