بررسی ظرفیت‌های شهرسازی اسلامی برای بازآفرینی هویت‌مند بافت‌های تاریخی در شهرهای مسلمان‌نشین امروز

بررسی ظرفیت‌های شهرسازی اسلامی برای بازآفرینی هویت‌مند بافت‌های تاریخی در شهرهای مسلمان‌نشین امروز

مسعود خاکی سیچانی1 شیرین طغیانی خوراسگانی2

1) 1-دانشجوی دکتری،گروه شهرسازی ،مرکز تحقیقات گردشگری،معماری وشهرسازی،واحد اصفهان (خوراسگان)،دانشگاه آزاد اسلامی،اصفهان،ایران
2) 2-استادیارگروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، واحد نجف آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف آباد، ایران.

کد IOI مقاله : AAHF-ABGADC
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    بافت‌های تاریخی شهرهای مسلمان‌نشین در نقطه تلاقی سه فشار هم‌زمان قرار گرفته‌اند: فرسودگی کالبدی و زیرساختی، گسست اجتماعی و سکونتی، و تبدیل میراث شهری به کالایی مصرفی برای گردشگری و سرمایه‌گذاری. در چنین وضعیتی، بازآفرینی شهری هنگامی می‌تواند هویت‌مند باشد که نه به مرمت نمایشی بناها فروکاسته شود و نه شهرسازی اسلامی را به مجموعه‌ای از نشانه‌های صوری و تزئینی تقلیل دهد. مقاله حاضر با هدف بازخوانی انتقادی ظرفیت‌های شهرسازی اسلامی برای بازآفرینی بافت‌های تاریخی در شهرهای مسلمان‌نشین معاصر تدوین شده است. روش مقاله، مرور ساختاریافته انتقادی با عناصر مرور دامنه‌ای است؛ رویکردی که برای موضوعات میان‌رشته‌ای، متکثر و دارای ادبیات نظری و تجربی ناهمگون مناسب است. در این چارچوب، ادبیات مربوط به شهر اسلامی، هویت مکانی، بازآفرینی شهری، میراث شهری، منظر تاریخی شهری، حکمرانی میراث و مطالعات منتخب فارسی درباره بافت‌های تاریخی ایران به‌صورت تماتیک تحلیل و سنتز شد. یافته‌ها نشان می‌دهد که ظرفیت‌های شهرسازی اسلامی را باید در چهار سطح فهم کرد: سطح ارزشی و هنجاری، شامل عدالت فضایی، حرمت، همسایگی و پیوند حق و تکلیف؛ سطح ریخت‌شناختی، شامل سلسله‌مراتب فضایی، پیاده‌مداری، مقیاس انسانی، بازار، مسجد، محله و سازگاری اقلیمی؛ سطح اجتماعی ـ نهادی، شامل مشارکت، وقف، سازمان‌های محلی و حافظه جمعی؛ و سطح اجرایی، شامل مداخله تدریجی، سازگاری کاربری، حفاظت سکونت‌پذیر و ارزیابی اثرات اجتماعی. مقاله استدلال می‌کند که پیوند میان شهرسازی اسلامی و رویکرد منظر تاریخی شهری می‌تواند چارچوبی توانمند برای عبور از مرمت شیءمحور و بازآفرینی صرفاً اقتصادی فراهم کند، مشروط بر آنکه بافت تاریخی به‌مثابه زیست‌جهان معاصر، نه موزه‌ای از گذشته، فهم شود. در پایان، چارچوبی مفهومی ـ اجرایی برای بازآفرینی هویت‌مند پیشنهاد می‌شود که قابلیت استفاده در پژوهش‌های تطبیقی، سیاست‌گذاری شهری و تدوین برنامه‌های مداخله در بافت‌های تاریخی مسلمان‌نشین را دارد.

کلمات کلیدی : شهرسازی اسلامی بازآفرینی شهری بافت تاریخی هویت مکانی منظر تاریخی شهری شهرهای مسلمان‌نشین میراث شهری حکمرانی مشارکتی