پلتفرمی‌شدن زندگی شهری و بازتولید نابرابری فضایی–اجتماعی در کلان‌شهرها: مرور سیستماتیک مطالعات تجربی در کشورهای توسعه‌یافته

پلتفرمی‌شدن زندگی شهری و بازتولید نابرابری فضایی–اجتماعی در کلان‌شهرها: مرور سیستماتیک مطالعات تجربی در کشورهای توسعه‌یافته

حسین صفری1

1) استادیار گروه علوم اجتماعی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

کد IOI مقاله : AAHF-ABGHAE
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    گسترش پلتفرم‌های دیجیتال در دهه اخیر موجب شکل‌گیری پدیده‌ای شده است که در ادبیات مطالعات شهری با عنوان «پلتفرمی‌شدن شهر» شناخته می‌شود. پلتفرم‌هایی مانند Uber، Airbnb، Deliveroo و سایر خدمات مبتنی بر اقتصاد گیگ نقش فزاینده‌ای در سازماندهی فعالیت‌های اقتصادی، اجتماعی و فضایی شهرها ایفا می‌کنند. با وجود ادعاهای مربوط به افزایش کارایی خدمات شهری و ایجاد فرصت‌های اقتصادی جدید، پژوهش‌های اخیر نشان می‌دهد که این پلتفرم‌ها می‌توانند پیامدهای نابرابری‌زا در ساختار اجتماعی و فضایی شهرها داشته باشند. هدف پژوهش حاضر بررسی نظام‌مند مطالعات تجربی درباره تأثیر پلتفرمی‌شدن زندگی شهری بر بازتولید نابرابری فضایی–اجتماعی در کلان‌شهرهای کشورهای توسعه‌یافته است. این پژوهش با استفاده از روش مرور سیستماتیک ادبیات و بر اساس چارچوب PRISMA انجام شده است. داده‌های پژوهش از طریق جستجوی نظام‌مند در پایگاه‌های علمی Web of Science، Scopus، ScienceDirect و Google Scholar در بازه زمانی 2015 تا 2025 گردآوری شد. پس از غربالگری و اعمال معیارهای ورود، در نهایت 45 مطالعه تجربی برای تحلیل انتخاب شدند. تحلیل داده‌ها با استفاده از روش تحلیل مضمون انجام شد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که پلتفرمی‌شدن شهرها در چهار حوزه اصلی با بازتولید نابرابری فضایی–اجتماعی مرتبط است: نخست، گسترش پلتفرم‌های اجاره کوتاه‌مدت مانند Airbnb که در بسیاری از شهرها با افزایش قیمت مسکن و تشدید فرایند جنتریفیکیشن همراه بوده است؛ دوم، تغییر ساختار اشتغال شهری از طریق اقتصاد گیگ که به شکل‌گیری الگوهای جدیدی از اشتغال ناپایدار و فاقد حمایت اجتماعی منجر شده است؛ سوم، نابرابری فضایی در توزیع خدمات پلتفرمی که اغلب به تمرکز خدمات در مناطق ثروتمندتر شهر می‌انجامد؛ و چهارم، تمرکز داده‌های شهری در اختیار شرکت‌های پلتفرمی که می‌تواند توازن قدرت در حکمرانی شهری را تغییر دهد. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که پلتفرمی‌شدن شهرها در چارچوب اقتصاد سیاسی سرمایه‌داری دیجیتال عمل کرده و در بسیاری از موارد به بازتولید یا تشدید نابرابری‌های شهری منجر می‌شود. بر این اساس، توسعه چارچوب‌های تنظیم‌گری مناسب برای فعالیت پلتفرم‌های دیجیتال و توجه به ابعاد عدالت فضایی در سیاست‌گذاری شهری از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

کلمات کلیدی : پلتفرمی‌شدن شهر نابرابری فضایی اجتماعی اقتصاد پلتفرمی کلان‌شهرها مرور سیستماتیک حکمرانی شهری