تبیین نقش مؤلفه‌های کالبدی در شکل‌گیری سیما و منظر شهر اسلامی با تأکید تخصصی بر نقش مسجد

تبیین نقش مؤلفه‌های کالبدی در شکل‌گیری سیما و منظر شهر اسلامی با تأکید تخصصی بر نقش مسجد

سمانه یاراحمدی1 شیرین طغیانی2

1) دانشجوی دکتری شهرسازی
2) استاد یار گروه شهرسازی

کد IOI مقاله : AAHF-ABHAKA
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    شهر اسلامی به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین و پیچیده‌ترین جلوه‌های تمدن اسلامی، محصول تعامل عمیق و چندلایه میان آموزه‌های دینی توحیدی، فرهنگ غنی ایرانی-اسلامی، شرایط اقلیمی متنوع و ساختار اجتماعی-سیاسی پویا است. در این نظام شهری، سیما و منظر شهری فراتر از یک پدیده صرفاً فیزیکی و کالبدی، تجلی جهان‌بینی توحیدی، ارزش‌های اخلاقی و معنوی، عدالت اجتماعی، محرمیت و تعادل انسان با طبیعت محسوب می‌شود. سیما و منظر شهر اسلامی نه تنها بازتاب‌دهنده هویت فرهنگی و دینی جامعه مسلمان است، بلکه بستری برای تعالی معنوی، انسجام اجتماعی و پایداری اقلیمی فراهم می‌آورد. پژوهش حاضر با هدف تبیین نقش مؤلفه‌های کالبدی در شکل‌گیری سیما و منظر شهر اسلامی انجام شده است. در این میان، نقش مسجد به‌صورت تخصصی، عمیق و چندبعدی مورد واکاوی قرار گرفته است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی همراه با رویکرد hermeneutic (تفسیری) است و داده‌ها از طریق مطالعات کتابخانه‌ای گسترده، تحلیل اسناد تاریخی، منابع فقهی و روایی (قرآن کریم، احادیث و فقه شیعی)، و بررسی تطبیقی نمونه‌های موردی معتبر گردآوری شده‌اند. نتایج پژوهش حاکی از آن است که عناصری همچون مسجد، بازار، میدان، محله، گذرها، مدارس، آب‌انبارها و فضاهای سبز، هر یک به شیوه‌ای خاص و مکمل در ایجاد هویت فضایی، خوانایی محیط، انسجام کالبدی، پایداری اجتماعی، اقلیمی و فرهنگی نقش محوری ایفا می‌کنند. مسجد به عنوان قلب تپنده و محور سازمان‌دهنده شهر اسلامی، فراتر از یک بنای مذهبی، هسته معنایی، اجتماعی، بصری و جهت‌دهنده منظر شهری عمل کرده است. نوآوری اصلی این پژوهش در ارائه چارچوب مفهومی یکپارچه نشانه‌شناختی-اقلیمی-اجتماعی-فقهی برای احیای نقش مسجد در شهرسازی معاصر ایران است که این رویکرد جامع در مطالعات پیشین کمتر مورد توجه قرار گرفته است. یافته‌ها می‌توانند مبنایی برای سیاست‌گذاری شهری، بازآفرینی بافت‌های فرسوده و طراحی محله‌های جدید با هویت اسلامی-ایرانی فراهم آورند.

کلمات کلیدی : سیما و منظر شهری شهر اسلامی مؤلفه‌های کالبدی مسجد جامع هویت فضایی پایداری فرهنگی شهرسازی اسلامی ایرانی نشانه‌شناسی شهری