شهر خودترمیم شونده: معرفی یک پارادایم نوین در برنامه‌ریزی شهری

شهر خودترمیم شونده: معرفی یک پارادایم نوین در برنامه‌ریزی شهری

ابوالفضل منصوری اطمینان1

1) دکتری جغرافیا و برنامه¬ریزی شهری، دانشگاه تهران، ایران

کد IOI مقاله : AAHF-ABHGKE
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    رشد شتابان شهرنشینی در جهان معاصر، شهرها را با چالش‌های فزاینده‌ای همچون تغییرات اقلیمی، فرسودگی زیرساخت‌ها، نابرابری فضایی و بحران‌های غیرمنتظره¬ مواجه ساخته است. درحالی‌که رویکردهای متعارف برنامه‌ریزی شهری که عمدتاً بر پیش‌بینی‌پذیری و کنترل متمرکز استوارند، توان کافی برای پاسخگویی به عدم‌قطعیت و پویایی فزاینده محیط شهری معاصر را ندارند. در چنین شرایطی، مفهوم «شهر خودترمیم شونده» به‌عنوان پارادایمی نوظهور مطرح‌شده که با الهام از فناوری‌های خودترمیم در حوزه مصالح هوشمند و شبکه‌های زیرساختی، به‌دنبال طراحی شهرهایی است که قادرند آسیب‌های کالبدی، زیرساختی و کارکردی خود را در مراحل اولیه شناسایی و ترمیم نمایند. بااین‌حال، مرور ادبیات نشان می‌دهد که پژوهش‌های موجود عمدتاً بخشی‌نگر بوده‌اند و چارچوب نظری یکپارچه‌ای برای تبیین این پارادایم در حوزه برنامه‌ریزی شهری ارائه نشده است. بر این اساس، هدف اصلی این پژوهش، معرفی و تبیین مفهومی پارادایم شهر خودترمیم شونده، شناسایی مؤلفه‌ها و اصول کلیدی آن در چارچوب برنامه‌ریزی شهری و بررسی الزامات و چالش‌های پیاده‌سازی آن است. این پژوهش ازنظر هدف، کاربردی و ازنظر روش، کیفی است که با رویکرد اسنادی- کتابخانه‌ای و با استفاده از فن تحلیل محتوای کیفی انجام‌شده است. بدین ترتیب که منابع علمی معتبر داخلی و خارجی مرتبط با نظریه تاب‌آوری شهری، سیستم‌های پیچیده انطباقی، متابولیسم شهری و فناوری‌های خودترمیم بررسی و مضامین کلیدی آن‌ها استخراج، دسته‌بندی و ترکیب‌شده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که شهر خودترمیم شونده حاصل تلفیق ظرفیت کالبدی/ فناورانه و ظرفیت سیستمی/ انطباقی است و بر نه مؤلفه و اصل کلیدی ازجمله چندعملکردی ‌بودن، افزونگی، خودسازمان‌دهی، چرخه حسگری- تشخیص- واکنش، متابولیسم چرخشی و حکمرانی چندمرکزی استوار است. بااین‌حال، تحقق عملی این پارادایم مستلزم غلبه بر موانع جدی نهادی، فناورانه، مالی، حقوقی و اجتماعی همچون چندپارگی حکمرانی، محدودیت منابع مالی، خلأهای قانونی و شکاف دیجیتال است؛ بنابراین، این پژوهش با ارائه چارچوبی مفهومی یکپارچه، زمینه را برای مطالعات تجربی و سیاست‌گذاری آتی در این حوزه نوظهور فراهم آورده است.

کلمات کلیدی : شهر خودترمیم شونده برنامه‌ریزی شهری تاب‌آوری شهری سیستم‌های پیچیده انطباقی حکمرانی شهری