تداوم و دگرگونی گفتمان قدرت در هنر ایران: تحلیل تطبیقی نقش‌برجسته ساسانی و کاشی‌کاری قاجاری با رویکرد بینامتنیت

تداوم و دگرگونی گفتمان قدرت در هنر ایران: تحلیل تطبیقی نقش‌برجسته ساسانی و کاشی‌کاری قاجاری با رویکرد بینامتنیت

الهه شهراد1 اخترالسادات موسوی2 الهه سادات میربابائیان3

1) گروه هنر و معماری، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
2) دکتری پژوهش هنر، دانشکده پژوهش‌های عالی هنر و کارآفرینی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران
3) دکتری پژوهش هنر ، دانشکده پژوهش‌های عالی هنر و کارآفرینی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران

کد IOI مقاله : AAHF-ABHKZB
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    رویکرد بینامتنیت با گسترش مفهوم «متن» به حوزه هنرهای بصری، امکان تحلیل آثار هنری را در شبکه‌ای از ارجاعات تاریخی و گفتمانی فراهم ساخته است. پژوهش حاضر با هدف تبیین چگونگی تداوم و دگرگونی گفتمان قدرت در هنر ایران، به تحلیل تطبیقی نقش‌برجسته تاج‌ستانی اردشیر بابکان در دوره ساسانی و نمونه‌ای از کاشی‌کاری قاجاری می‌پردازد. چارچوب نظری تحقیق مبتنی بر آرای میخائیل باختین در باب گفتگومندی معنا، مفهوم بینامتنیت ژولیا کریستوا و نظریه بیش‌متنیت ژرار ژنت است. روش پژوهش کیفی و توصیفی–تطبیقی بوده و آثار در سه سطح فرمی، نشانه‌شناختی و گفتمانی بررسی شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که کاشی‌کاری قاجاری ضمن حفظ الگوی ترکیب‌بندی متقارن، تقابل پیکره‌ها و عنصر مرکزی حلقه قدرت، معنای آن را از مشروعیت مبتنی بر فرّه ایزدی به مشروعیت تاریخی–ملی و باستان‌گرایانه دگرگون کرده است. این رابطه را می‌توان نمونه‌ای از «دگرگونی بیش‌متنی» دانست که در آن ساختار پیش‌متن حفظ می‌شود، اما دلالت ایدئولوژیک آن در بستر اجتماعی–سیاسی جدید بازتعریف می‌گردد. بدین‌ترتیب، بازخوانی سنت ساسانی در دوره قاجار نه تقلیدی صوری، بلکه بازتولیدی آگاهانه در راستای تثبیت اقتدار سلطنت و بازسازی هویت تاریخی است. این پژوهش نشان می‌دهد که سنت بصری در هنر ایران واجد پویایی تاریخی بوده و در فرآیند انتقال، همزمان با حفظ فرم، دچار تحول معنایی می‌شود.

کلمات کلیدی : بینامتنیت بیش‌متنیت گفتمان قدرت مشروعیت سلطنت نقش‌برجسته ساسانی کاشی‌کاری قاجاری