مطالعه تطبیقی تأثیر اقلیم بر الگوی حیاط خانه‌های قاجاری

مطالعه تطبیقی تأثیر اقلیم بر الگوی حیاط خانه‌های قاجاری

محمدرضا غفاری نمین1

1) دکترای هنرهای تصویری، آکادمی هنرهای زیبای باکو، جمهوری آذربایجان

کد IOI مقاله : AAHF-ABKAZC
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    این پژوهش به بررسی تأثیر مؤلفه‌های اقلیمی بر شکل‌گیری، اندازه و عملکرد فضایی حیاط و عناصر واسط در معماری مسکونی دوره قاجار (قرن ۱۳ و اوایل قرن ۱۴ هجری قمری) می‌پردازد. حیاط به عنوان هسته سازماندهی‌دهنده فضای خانه سنتی ایرانی، نقشی حیاتی در تعدیل شرایط نامساعد محیطی و تأمین آسایش زیست‌محیطی ساکنین ایفا می‌نمود. با توجه به تنوع اقلیمی ایران در این دوره، الگوی حیاط در مناطق مختلف (کویری، معتدل و کوهستانی) دچار دگرگونی‌های ساختاری و هندسی شده است. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی . روش گرد¬اوری داده ها مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای و میدانی و مقالات معتبر ، تحلیل اسناد تصویری و پلان¬ها، مقایسه پنج نمونه موردی شاخص می¬باشد. روش تحلیل، استفاده از مدل‌های تحلیل اقلیمی و مقایسه تطبیقی کیفی نمونه‌های شاخص، به استخراج روابط میان متغیرهای اقلیمی (دما، تابش، باد و رطوبت) و ویژگی‌های کالبدی حیاط (نسبت طول به عرض، ارتفاع دیوارها، نوع پوشش گیاهی و دسترسی به آب) و عناصر واسط آن پرداخته شده است. هدف پژوهش حاضر، تحلیل چگونگی تأثیر شرایط اقلیمی بر شکل، تناسبات، سازمان فضایی و عملکرد حیاط در خانه‌های قاجاری پنج شهر یزد، رشت، شیراز، تبریز، تهران است. شاخص¬ها نشان می‌دهد که در اقلیم‌های گرم و خشک، تأکید بر کنترل تابش و حفظ رطوبت از طریق کوچک‌سازی سطح مقطع حیاط و استفاده از حوض و باغچه بوده، در حالی که در اقلیم‌های معتدل‌تر، حیاط ابعاد بزرگ‌تری یافته و نقش تهویه طبیعی را پررنگ‌تر کرده است. این مطالعه با ارائه دیاگرام‌های تحلیلی و جداول تطبیقی، به تبیین استراتژی‌های انطباق معماری با محیط طبیعی در دوره قاجار کمک می‌کند. در این دوره اگرچه الگوی حیاط مرکزی به‌عنوان اصل مشترک حفظ شده، اما اقلیم موجب تفاوت‌های معنادار در میزان محصوریت، نسبت ابعاد، عمق ایوان‌ها، نوع پوشش گیاهی و ارتباط فضاهای مسکونی با حیاط شده است. این انعطاف‌پذیری، بیانگر منطق بومی معماری قاجاری و قابلیت آن برای الهام در معماری معاصر است.

کلمات کلیدی : اقلیم‌شناسی معماری تطبیق اقلیمی حیاط مرکزی سازمان فضایی