بازاندیشی خاستگاه فرم در معماری: ارائه مدل عاملیت بازگشتی فرم (RFAM) در چارچوب هستی‌شناسی رابطه‌ای

بازاندیشی خاستگاه فرم در معماری: ارائه مدل عاملیت بازگشتی فرم (RFAM) در چارچوب هستی‌شناسی رابطه‌ای

مریم حافظی فر1 احسان راستگو2

1) استادیار، گروه معماری، واحد اردبیل، دانشگاه آزاد اسلامی، اردبیل، ایران،
2) دانشجوی دکتری معماری، گروه معماری، واحد اردبیل، دانشگاه آزاد اسلامی، اردبیل، ایران،

کد IOI مقاله : AAHF-ABKZAK
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    چکیده خاستگاه فرم معماری، یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌هایی است که نظریه طراحی را از دوران باستان تا امروز به چالش کشیده است. پاسخ‌های سنتی اغلب در دام یک دوگانه فلسفی کهن گرفتار می‌آیند: یا فرم را زاییده ذهن خلاق معمار می‌دانند، یا آن را محصول جبر جهان عینی بیرون. این مقاله با هدف عبور از این بن‌بست، فرایند پویای شکل‌گیری فرم را در چارچوبی تازه بازخوانی می‌کند. با بهره‌گیری از روش «توسعه نظری»، ابتدا ریشه‌های تاریخی این شکاف – از یونان باستان تا مدرنیسم – کالبدشکافی می‌شود و نشان داده می‌شود که چرا بسیاری از تلاش‌های پیشین برای آشتی این دو قطب، به دلیل حفظ بنیادهای فلسفی دوگانه‌انگار، به نتیجه مطلوب نرسیده‌اند. در گام بعد، چهار جریان فکری معاصر – پدیدارشناسی، نگاه ابژه‌محور، هستی‌شناسی فرایندی و نظریه کنشگر شبکه – با نگاهی نقادانه واکاوی می‌شوند و کاستی‌های هر یک صورتبندی می‌گردد. نوآوری اصلی مقاله، ارائه «مدل چرخه عاملیت بازگشتی فرم» (RFAM) است که برای نخستین‌بار، چرخه کامل حیات فرم – از ظهور تا بازخورد پساتحقق – را در یک چارچوب واحد تبیین می‌کند. این مدل بر اساس سه ساحت زمانی هر رخداد هستی‌شناختی (گذشته، حال، آینده) صورتبندی شده و سه وضعیت برآمده، در حال شدن و مولد را دربرمی‌گیرد. پنج گزاره نظری که روابط علّی میان متغیرهای کلیدی مدل را صورتبندی می‌کنند، RFAM را از یک چارچوب توصیفی به نظریه‌ای آزمون‌پذیر ارتقا می‌دهند. کاربردپذیری مدل در دو سطح بررسی شده است: نخست با نمونه‌هایی از معماری غرب (ترمه والس و مؤسسه سالک)، و سپس با نمونه‌ای از معماری ایرانی (مسجد شیخ لطف‌الله) برای سنجش ظرفیت بینافرهنگی مدل. مقاله در نهایت با ارائه خوانشی معماری‌محور از نظریه کنشگر شبکه، بر مرحله پساتحقق فرم و توان بازتنظیم‌کنندگی آن تأکید می‌ورزد، شرایط مرزی و قلمرو کاربست مدل را تعیین می‌کند، و از این رهگذر، افقی نو در نظریه‌پردازی معماری می‌گشاید.

کلمات کلیدی : خاستگاه فرم چرخه عاملیت بازگشتی هستی‌شناسی رابطه‌ای نظریه کنشگر شبکه عاملیت توزیع‌شده گزاره‌های نظری