زبان تصویری طبیعت در نگارگری ایران؛ تحول نقش‌مایه‌های گیاهی و جانوری از سلجوقی تا صفوی

زبان تصویری طبیعت در نگارگری ایران؛ تحول نقش‌مایه‌های گیاهی و جانوری از سلجوقی تا صفوی

مرضیه شمس1 جواد امین خندقی2

1) کارشناسی ارشد نقاشی، دانشکده هنر، موسسه آموزش عالی فردوس، مشهد، ایران،
2) استادیار گروه پژوهش هنر، دانشکده هنر، دانشگاه شاهد، تهران، ایران،

کد IOI مقاله : AAHF-ACZBDD
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    طبیعت در نگارگری ایرانی همواره جایگاهی بنیادین داشته و عناصر آن، به‌ویژه نقش‌مایه‌های گیاهی و جانوری، در شکل‌دهی به ترکیب‌بندی، زیبایی‌شناسی و بیان تصویری آثار نقشی مهم ایفا کرده‌اند. در این میان، بررسی چگونگی بازنمایی این نقش‌مایه‌ها از دوره سلجوقی تا مکتب تبریز صفوی، به‌سبب دگرگونی‌های سبکی و تنوع شیوه‌های تصویرگری، اهمیت ویژه‌ای دارد. هدف پژوهش حاضر، تحلیل نحوه بازنمایی نقش‌مایه‌های گیاهی و جانوری در نگارگری ایران در دوره‌های سلجوقی، خوارزمشاهی، ایلخانی، تیموری و مکتب تبریز صفوی و بررسی تحولات آن‌ها در ترکیب‌بندی، جزئیات و جایگاه تصویری است. پژوهش با رویکرد توصیفی - تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و مشاهده نمونه‌های منتخب نگارگری انجام شده است. نمونه‌ها به‌صورت هدفمند و بر اساس حضور و تناسب نقش‌مایه‌های گیاهی و جانوری با موضوع پژوهش انتخاب و از نظر ویژگی‌های بصری، ترکیب‌بندی و نحوه حضور عناصر طبیعی تحلیل شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد بازنمایی این نقش‌مایه‌ها از سادگی و کارکرد بیشتر تزئینی در دوره سلجوقی، به‌سوی جزئی‌پردازی، تنوع و غنای بصری در دوره‌های بعد حرکت کرده است. در دوره ایلخانی، تیموری و به‌ویژه مکتب تبریز صفوی، حضور و تنوع حیوانات و عناصر گیاهی در ترکیب‌بندی افزایش یافته و گل‌هایی همچون گل‌های پنج‌پر، لاله، رز و گل‌های خوشه‌ای جایگاه برجسته‌تری یافته‌اند. نتایج همچنین نشان می‌دهد تجربه زیستی هنرمند و طبیعت پیرامون او در شکل‌دهی به شیوه بازنمایی و سازمان‌دهی این نقش‌مایه‌ها مؤثر بوده است.

کلمات کلیدی : نگارگری ایرانی نقش‌مایه‌های گیاهی و جانوری دوره سلجوقی دوره ایلخانی مکتب تبریز صفوی