از نور الهی تا هاله تصویری تکوین فرّه ایزدی در اندیشه ایرانی و تجسم آن در هنر و معماری ایران

از نور الهی تا هاله تصویری تکوین فرّه ایزدی در اندیشه ایرانی و تجسم آن در هنر و معماری ایران

آناهیتا نیک کار1

1) کارشناس ارشد پژوهش هنر، پژوهشگر مستقل، دانش‌آموخته دانشگاه هنر سمنان، ایران

کد IOI مقاله : AAHF-ACZDHZ
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    در تاریخ هنر ایران، نمادهای بصری فراتر از بازنمایی صریح صوری، حامل لایه‌های ژرف معنایی و کارکردهای ایدئولوژیک بوده‌اند. مفهوم فرّه ایزدی و هاله نورانی از انگاره‌های بنیادین متون کهن و شواهد تصویری پیش از اسلام به شمار می‌روند و نقشی کانونی در مشروعیت‌بخشی دینی-سیاسی، تثبیت حق فرمانروایی و انتساب تبار شاهان به مبادی قدسی ایفا می‌کردند. این پژوهش با هدف واکاوی سیر دگردیسی مفهوم فرّه ایزدی و تجسم دیداری آن در قالب هاله نور در هنر ایران، از عصر هخامنشی تا دوره سلجوقی سامان یافته است. پرسش محوری پژوهش آن است که نمود بصری فرّه چگونه در گذار از جهان‌بینی ایران باستان به عصر اسلامی بازتفسیر گردید و چه نسبتی میان فرسایش کارکرد سیاسی هاله و انتزاع بصری آن پدید آمد؟ روش تحقیق توصیفی-تحلیلی با تکیه بر مطالعه اسنادی، رویکرد سه‌گانه آیکونولوژی ارِوین پانوفسکی و چارچوب نشانه‌شناسی ساختارگرای آلژیرداس ژولین گریماس (به‌ویژه نظریه نقصان معنا و مربع معنایی) است و عملگر تحلیلی نقصان معنا را برای تبعیین بحران دلالت پس از فروپاشی ساسانی پیشنهاد می‌کنئ. پیکره آماری پژوهش شامل یازده اثر معرف چهار دوره است که بر پایه معیارهای صریح گزینش شده‌اند (فهرست پیکره در بخش روش شناسی). یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که هاله نور نخست در هنر هخامنشی به‌صورت نامرئی یا واسطه‌ای و منحصر به ایزدان ظهور یافت، در دوره اشکانی و کوشانی فرم تصویری مستقل و آزمایشگاهی پیدا کرد، در عصر ساسانی به اوج تعین شمایل‌نگارانه و ابزار ایدئولوژیک حاکمیت بدل گشت؛ و با زوال ساختار شاهنشاهی، بر اثر «نقصان معنا» کالبد شخصی خود را از دست داد؛ سپس با بازتعریف در چارچوب جهان‌بینی توحیدی و حکمت اشراق سهروردی، از تجلی کالبدی-سیاسی به حقیقت کیهانی، نوری معرفتی و در نهایت نقش‌مایه تجریدی شمسه و آرایه‌های تزئینی دگردیسی یافت.

کلمات کلیدی : فرّه ایزدی هاله نور مشروعیت سیاسی هنر ساسانی هنر اسلامی نشانه‌شناسی