از طراحی مولد تا شهر ادراک‌محور: بازتعریف طراحی شهری انسان‌محور با تلفیق هوش مصنوعی مولد، بینایی ماشین و هوش مصنوعی توضیح‌پذیر

از طراحی مولد تا شهر ادراک‌محور: بازتعریف طراحی شهری انسان‌محور با تلفیق هوش مصنوعی مولد، بینایی ماشین و هوش مصنوعی توضیح‌پذیر

محمد مرادی1

1) دانشجوی دکتری مهندسی عمران گرایش آب و سازه های هیدرولیکی، پردیس بین المللی ارس دانشگاه تبریز، کارشناس شهرسازی شهرداری خمینی شهر

کد IOI مقاله : AAHF-ACZDKC
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    گسترش هوش مصنوعی مولد در طراحی شهری ظرفیت تولید و مقایسه سریع سناریوهای فضایی را افزایش داده است، اما افزایش توان تولید الزاماً به معنای انسان‌محورتر شدن فرایند طراحی نیست. بخش مهمی از سامانه‌های موجود بر فرم، تصویر یا شاخص‌های عملکردی تمرکز دارند و ادراک، تجربه، تفاوت‌های فرهنگی و امکان توضیح تصمیم الگوریتمی را در حاشیه قرار می‌دهند. هدف این مقاله، سنتز انتقادی سه جریان پژوهشی طراحی مولد شهری، بینایی ماشین برای سنجش ادراک محیط و هوش مصنوعی توضیح‌پذیر و ارائه چارچوبی یکپارچه برای طراحی شهری ادراک‌محور است. روش پژوهش مرور ساختاریافته ـ انتقادی با منطق PRISMA و تمرکز بر آثار منتشرشده از 2010 تا 2026 است؛ با این ملاحظه که به دلیل عدم اجرای صادرات نهایی همه پایگاه‌ها، هیچ تعداد ساختگی برای مراحل غربالگری گزارش نمی‌شود. یافته‌ها نشان می‌دهد طراحی مولد در گسترش فضای گزینه‌ها قدرتمند است، بینایی ماشین می‌تواند ویژگی‌های قابل مشاهده و بخشی از الگوهای ادراکی را در مقیاس وسیع برآورد کند و روش‌های توضیح‌پذیر امکان ممیزی عوامل مؤثر بر پیش‌بینی را فراهم می‌سازند؛ بااین‌حال، انتقال‌پذیری مکانی، سوگیری داده، تقلیل تجربه انسان به تصویر، ضعف استنتاج علّی و مشارکت محدود شهروندان همچنان چالش‌های اصلی‌اند. بر این اساس، چارچوب GPEX شامل چهار لایه تولید، ادراک، توضیح و بازبینی/تکرار پیشنهاد می‌شود که تحت لایه فرادستی حکمرانی و نظارت انسانی عمل می‌کند. نتیجه اصلی آن است که آینده طراحی شهری انسان‌محور نه در خودکارسازی کامل، بلکه در ساخت سامانه‌های زمینه‌آگاه، قابل‌ممیزی و مشارکتی قرار دارد که هوش مصنوعی را به ابزار توسعه فضای تصمیم و نه جایگزین قضاوت انسانی تبدیل می‌کنند.

کلمات کلیدی : طراحی شهری انسان‌محور هوش مصنوعی مولد بینایی ماشین ادراک شهری هوش مصنوعی توضیح‌پذیر طراحی مولد