درخت زندگی و درخت هزارتخمه در فرهنگ ایران از حیات‌بخشیِ اسطوره‌ای تا معرفت عرفانی

درخت زندگی و درخت هزارتخمه در فرهنگ ایران از حیات‌بخشیِ اسطوره‌ای تا معرفت عرفانی

رسول عین علی1

1) مربی گروه صنایع دستی، دانشکده هنر، دانشگاه سمنان

کد IOI مقاله : AAHF-ACZEZC
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    انگارۀ درخت در فرهنگ ایرانی، برخلاف صورت ظاهری ایستایش، همواره حامل معنایی پویا و چندلایه بوده است. نوشتار حاضر می‌کوشد دو خوانش به‌ظاهر دور از هم از این بن‌مایه را بر یک محور بنشاند: خوانش اسطوره‌ای که درخت را سرچشمۀ حیات، دارو و بی‌مرگی می‌فهمد، و خوانش عرفانی که آن را به استعارۀ معرفت رهایی‌بخش بدل می‌کند. بررسی داده‌های متنی و تصویری نشان می‌دهد که «درخت هزارتخمه» در متون زرتشتی، تنها عنصری کیهان‌نگارانه نیست، بلکه مخزن همۀ تخمه‌ها، بنیاد درمانگری و شرط تجدید حیات است؛ و پیوند آن با سیمرغ، کارکردی واسطه‌ای میان زمین و آسمان برای آن پدید می‌آورد. در سطح بازنمایی بصری، همین انگاره از مهرهای هخامنشی تا فلزکاری ساسانی، در قالب نخل و سرو، به دو شکل «نشان پادشاهی» و «نماد طبیعت» تجسم یافته است. در دورۀ اسلامی، نه گسست که دگردیسی روی می‌دهد: نقوش گیاهی ساسانی در آرابسک و گچ‌بری و کاشی‌کاری باززایی می‌شوند، انگارۀ درخت در نخل و درختان بهشتی نگارگری تداوم می‌یابد و در عجایب‌نگاری، در قالب «درخت واقواق» صورتی تازه می‌پذیرد. سرانجام در ادب عرفانی، این بن‌مایه از معنای حیات‌بخشی تن به معنای حیات‌بخشی جان منتقل می‌شود؛ همان انتقالی که در سخن مولوی، درخت هندوستان را به درخت دانش در وجود انسانِ دانا بدل می‌کند.

کلمات کلیدی : درخت زندگی درخت هزارتخمه ویسپوبیش هنر ساسانی آرابسک عرفان اسلامی