از نقشمایه تا نظام بصری: بازخوانی ساختار، معنا و قابلیت بازآفرینی نقوش سفالینه‌های دوره سلجوقی در طراحی پارچه و منسوجات دردکوراسیون داخلی

از نقشمایه تا نظام بصری: بازخوانی ساختار، معنا و قابلیت بازآفرینی نقوش سفالینه‌های دوره سلجوقی در طراحی پارچه و منسوجات دردکوراسیون داخلی

فاطمه دهقان صفی آباد1

1) دانشجوی کارشناسی ارشد پژوهش هنر ،دانشکده هنر،رسانه وفضای مجازی شهید آوینی(ره)،دانشگاه امام حسین (ع)،تهران ،ایران

کد IOI مقاله : AAHF-ACZFBB
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    سفالینه‌های دوره سلجوقی از مهم‌ترین جلوه‌های هنر اسلامی ایران به شمار می‌آیند که در آنها نقش، رنگ، کتیبه، فرم ظرف و شیوه‌های متنوع تزئین در ساختاری نسبتاً پیچیده با یکدیگر پیوند یافته‌اند. اگرچه بخش قابل توجهی از پژوهش‌های موجود به معرفی، طبقه‌بندی و شناسایی نقشمایه‌های سفالینه‌های سلجوقی اختصاص یافته است، مسئله اساسی آن است که این عناصر معمولاً به‌صورت منفرد مطالعه شده و ارتباط میان نقشمایه، سازمان‌دهی سطح، تکنیک، رنگ و کارکرد کمتر به‌عنوان یک نظام واحد مورد توجه قرار گرفته است. پژوهش حاضر با هدف بازخوانی نقوش سفالینه‌های سلجوقی نه به‌عنوان مجموعه‌ای از عناصر تزئینی منفرد، بلکه به‌مثابه یک نظام بصری چندلایه و سپس استخراج قابلیت‌های آن برای طراحی پارچه و منسوجات معاصر انجام شده است. پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش توصیفی‑تحلیلی است و داده‌ها با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و اسناد تصویری گردآوری شده‌اند. نمونه‌های مورد مطالعه بر اساس دسته‌های انسانی، حیوانی، گیاهی، هندسی و کتیبه‌ای بررسی و رابطه آنها با تکنیک‌های سفالگری، رنگ و سازمان سطح تحلیل شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که معنای بصری سفالینه‌های سلجوقی حاصل عملکرد مستقل یک نقشمایه نیست، بلکه از تعامل میان نقش، ترکیب‌بندی، کتیبه، رنگ، ماده و تکنیک شکل می‌گیرد. بر اساس این یافته‌ها، مقاله مدلی شش‌لایه برای بازآفرینی معاصر در حوزه طراحی پارچه پیشنهاد می‌کند که از فرم، سازمان‌دهی سطح، نقشمایه، معنا، ماده و تکنیک عبور کرده و به بازآفرینی در قالب پترن‌های پارچه، راپرت‌های چاپی و طرح‌های منسوجات می‌رسد. در نهایت، بخش عملی پژوهش به‌عنوان آزمونی برای قابلیت کاربرد این مدل در طراحی پارچه و منسوجات معاصر بازخوانی شده است. نتایج نشان می‌دهد که بازآفرینی نظام بصری سلجوقی در طراحی پارچه، می‌تواند به ایجاد الگوهایی با هویت فرهنگی، قابلیت تکرار در مقیاس صنعتی و تناسب با تکنیک‌های چاپ و بافت معاصر بینجامد.

کلمات کلیدی : سفالینه سلجوقی نقشمایه نظام بصری طراحی پارچه بازآفرینی معاصر