بازآفرینی حق‌محور فضاهای رهاشده شهری: مرور نظام‌مند گونه‌شناسی و راهبردهای برنامه‌ریزی کاربری زمین

بازآفرینی حق‌محور فضاهای رهاشده شهری: مرور نظام‌مند گونه‌شناسی و راهبردهای برنامه‌ریزی کاربری زمین

اصغر الهیاری کشمرزی1

1) علوم سیاسی دانشجوی دکتری اندیشه سیاسی پست سازمانی رئیس سازمان آرامستان های شهرداری قزوین

کد IOI مقاله : AAHF-ACZGZD
محل انتشار : کنفرانس ملی فناوری های معماری و هنر، شهر هوشمند، صنایع نرم وخلاق و فرهنگ فناوری (icact.ir)
چکیده :
    فضاهای رهاشده، اراضی خالی، زمین‌های قهوه‌ای و بناهای متروک، بخشی از ظرفیت نهفته شهرها را تشکیل می‌دهند، اما سیاست بازآفرینی آن‌ها غالباً میان دو منطق تقلیل‌گرایانه - بازگرداندن زمین به چرخه بازار یا مداخله صرفاً کالبدی و محیطی - محدود می‌ماند. هدف این پژوهش، پیوند دادن گونه‌شناسی فضاهای رهاشده با نظریه حق به شهر و راهبردهای برنامه‌ریزی کاربری زمین و ارائه چارچوبی برای انتخاب مداخله متناسب و عادلانه است. پژوهش با رویکرد مرور نظام‌مند - انتقادی و با منطق PRISMA طراحی شد و ادبیات سال‌های 2010 تا 2026، همراه با منابع نظری بنیادین، در پایگاه‌های علمی فارسی و لاتین بررسی و به روش سنتز موضوعی - مقایسه‌ای تحلیل شد. یافته‌ها نشان می‌دهد رهاشدگی یک وضعیت صرفاً کالبدی نیست، بلکه از برهم‌کنش مالکیت، بازار زمین، تغییرات اقتصادی، آلودگی، زمان، سیاست و روابط قدرت شکل می‌گیرد. شش خانواده راهبردی شامل میان‌افزایی و بازتوسعه، بازاستفاده تطبیقی، سبزسازی و بازسازی اکولوژیک، کاربری موقت، استفاده‌های اجتماع‌محور و الگوهای مرحله‌ای شناسایی شد. تحلیل انتقادی نشان داد که حتی مداخلات دارای پیامدهای محیطی مثبت، در نبود سازوکارهای حفاظت اجتماعی می‌توانند فشار جابه‌جایی و اعیان‌سازی را افزایش دهند. بر این اساس، چارچوب «گونه - حق - کاربری - حکمرانی» پیشنهاد شد که تصمیم را از تشخیص چندبعدی سایت آغاز و با ممیزی حق به شهر، تولید سناریوهای کاربری، هم‌طراحی، حفاظ‌های عدالت و پایش مرحله‌ای تکمیل می‌کند.

کلمات کلیدی : فضاهای رهاشده حق به شهر بازآفرینی شهری کاربری زمین