شهرسازی ترکیبی در گذار از هخامنشی به هلنیستی: تحلیل تطبیقی سازمان فضایی و زیرساخت‌های شهری

شهرسازی ترکیبی در گذار از هخامنشی به هلنیستی: تحلیل تطبیقی سازمان فضایی و زیرساخت‌های شهری

اکبر نوروزی1

1) دکترای شهرسازی، گروه شهرسازی،دانشگاه آزاد اسلامی واحد قزوین

کد IOI مقاله : ABFG-ACAAAF
محل انتشار : دوازدهمین کنگره سالانه بین المللی عمران، معماری، هنر و توسعه شهری(12icsau.ir)
چکیده :
    چكيده : مقدمه:گذار از امپراتوری هخامنشی به دوره هلنیستی، صرفاً تغییر سلسله‌ای نبود، بلکه بازآرایی عمیق سازمان فضایی، منظر شهری و زیرساخت‌های زندگی جمعی را در سرزمین‌های خاور نزدیک در بر داشت. هدف تحقیق:پژوهش حاضر با هدف واکاوی تعامل شهرسازی هخامنشی و هلنیستی، و با تمرکز بر دو بعد «سازمان فضایی» و «زیرساخت‌های شهری»، از راهبرد مطالعه چندموردی تطبیقی بهره می‌برد. قلمرو مطالعاتی :نمونه‌های موردی شامل پاسارگاد، تخت‌جمشید، دهانه غلامان، سلوکیه روی دجله، آی‌خانوم و دورا-اروپوس هستند. یافته های تحقیق : یافته‌ها نشان می‌دهد که عناصر ایرانی، از جمله سازمان‌دهی منظر-محور، باغ و فضای آبی، سلسله‌مراتب فضایی چندلایه، نظام‌های مدیریت آب و شبکه‌های ارتباطی، در دوره هلنیستی نه‌تنها حذف نشدند، بلکه در کالبد شهرهای سلوکی بازتولید، بازتعریف یا با عناصر یونانی-بین‌النهرینی درهم‌آمیختند. در مقابل، شبکه هیپودامی، آگورا، بناهای عمومی و الگوهای معماری هلنیستی نیز وارد چرخه شهرسازی شدند، اما اغلب با بومی‌سازی، تغییر کارکرد یا ترکیب فضایی همراه بودند. نتیجه گیری: تعامل هخامنشی و هلنیستی را نمی‌توان در دوگانه ساده «تداوم محض» یا «گسست کامل» خلاصه کرد؛ بلکه باید آن را فرایندی پویا، چندلایه و ترکیبی دانست که در آن زیرساخت‌ها بیشتر الگوی تداوم را نشان می‌دهند و سازمان فضایی بیشتر در طیف ترکیب قرار می‌گیرد. مدل ماتریسی «نمونه × شاخص» ارائه‌شده در این مقاله، چارچوبی قابل‌استفاده برای پژوهش‌های آینده در باستان‌شناسی شهری و تاریخ شهرسازی ایران باستان فراهم می‌آورد.

کلمات کلیدی : شهرسازی ترکیبی هخامنشی هلنیستی سلوکیان آی‌خانوم سلوکیه روی دجله دورا اروپوس