تحلیل ساختاری–نهادی بازتولید اسکان غیررسمی در ایران: سیاست زمین و مسکن و راهبردهای مداخله

تحلیل ساختاری–نهادی بازتولید اسکان غیررسمی در ایران: سیاست زمین و مسکن و راهبردهای مداخله

شراره نوروزیان1 محمدرضا قائد امینی هارونی2

1) دانشجوی دکترای طراحی شهری دانشگاه آزاد اسلامی واحد قزوین
2) دانشجوی دکترای طراحی شهری دانشگاه آزاد اسلامی واحد قزوین

کد IOI مقاله : ABFG-ACADFH
محل انتشار : دوازدهمین کنگره سالانه بین المللی عمران، معماری، هنر و توسعه شهری(12icsau.ir)
چکیده :
    حاشیه‌نشینی و سکونتگاه غیررسمی در ایران، پدیده‌ای چندوجهی و خود تشدید شونده است که ریشه در تعامل پیچیده‌ای از نابرابری‌های ساختاری، سیاست‌های ناکارآمد زمین و مسکن، و حکمرانی فضایی جزیره‌ای دارد. این مقاله باهدف ارائه تحلیلی منسجم از سازوکارهای شکل‌گیری، تثبیت و بازتولید سکونتگاه‌های غیررسمی در ایران و ارزیابی انتقادی سیاست‌های مداخله، از روش‌شناسی ترکیبی (کمی-کیفی) بهره می‌گیرد. داده‌ها از طریق مرور نظام‌مند پژوهش‌های داخلی و خارجی (۱۴۰۰ به بعد)، تحلیل محتوای اسناد سیاستی، و تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) شاخص‌های کلیدی استخراج‌شده از ادبیات موضوع گردآوری‌شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که سیاست‌های سخت‌گیرانه کاربری زمین و تراکم زدایی، همراه با اجرای گزینشی قوانین و دسترسی محدود به بازار رسمی زمین، تأثیری مثبت و معنادار بر گسترش حاشیه‌نشینی دارند (شاکری منصور و همکاران، ۱۴۰۴). تحلیل AHP نشان می‌دهد که «سیاست‌های کلان توسعه‌ای نامتوازن» و «تمرکزگرایی منابع» مهم‌ترین پیش‌ران‌های ساختاری، و «مهاجرت» به‌عنوان عامل واسط کانونی، نقشی کلیدی در شکل‌گیری و تثبیت این پدیده ایفا می‌کنند (اکبری، ۱۴۰۴). ارزیابی سیاست‌های توانمندسازی و ساماندهی نشان‌دهنده «یادگیری سیاستی کند» و تداوم چالش‌هایی نظیر چندپارگی نهادی، فقدان هم‌افزایی بین‌بخشی و ناپایداری تأمین مالی است (علاءالدینی و رسولی، ۲۰۲۶). مقاله نتیجه می‌گیرد که مهار پایدار حاشیه‌نشینی مستلزم هم‌افزایی مداخلات خرد و میانی با اصلاحات نهادی و ساختاری در سطح کلان است و بدون بازنگری در سازوکارهای توزیع فضایی منابع و زمین، سیاست‌های مقطعی صرفاً بازتولید شرایط را تسهیل می‌کنند.

کلمات کلیدی : حاشیه‌نشینی سکونتگاه غیررسمی سیاست زمین توانمندسازی تحلیل سلسله‌مراتبی حکمرانی شهری ایران