بازشناسی باستان‌شناختی جایگاه تاریخی میدان و عمارت عالی‌قاپوی بناب در دوره صفوی بر پایه متون تاریخی و شواهد سفالی

بازشناسی باستان‌شناختی جایگاه تاریخی میدان و عمارت عالی‌قاپوی بناب در دوره صفوی بر پایه متون تاریخی و شواهد سفالی

حسن کاظم نژنداصل1

1) مدیر شرکت باستانشناسی باستان سازه آذربایجان

کد IOI مقاله : ABFG-ACAZAD
محل انتشار : دوازدهمین کنگره سالانه بین المللی عمران، معماری، هنر و توسعه شهری(12icsau.ir)
چکیده :
    شهر بناب، واقع در جنوب استان آذربایجان شرقی، به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه، برخورداری از مراتع وسیع و قرار گرفتن در مسیر راه‌های ارتباطی، از دیرباز مورد توجه حکومت‌ها و اردوکشی‌های نظامی بوده است. این شهر در دوره صفویه (۹۰۷ـ۱۱۳۵ هـ.ق) به یکی از مهم‌ترین مراکز استقرار سلطنتی، دیپلماسی منطقه‌ای و پشتیبانی لجستیکی ارتش صفویه تبدیل شد. پژوهش حاضر با دو هدف اصلی تدوین شده است: نخست، بررسی موقعیت سلطنتی شهر بناب در دوران شاهان صفوی و تحلیل جایگاه این شهر در ساختار سیاسی ـ نظامی حکومت صفویه؛ دوم، احیاء و باززنده‌سازی میدان و عمارت عالی‌قاپوی بناب بر اساس مستندات و متون تاریخی. پرسش اصلی این است که بناب در دوره صفویه دارای چه جایگاه سلطنتی و راهبردی بوده و چگونه می‌توان بر اساس مستندات تاریخی، طرحی برای احیاء و باززنده‌سازی میدان و عمارت عالی‌قاپوی آن ارائه داد؟ روش پژوهش، تاریخی ـ تحلیلی و مبتنی بر خوانش انتقادی منابع مکتوب (جنابدی، ۱۳۷۸؛ واله اصفهانی، ۱۳۷۲؛ عبدی بیگ شیرازی، ۱۳۶۹؛ منجم یزدی، ۱۴۰۰؛ ترکمان، ۱۳۷۷)، شواهد معماری (کاظم‌نژنداصل، ۱۳۸۷؛ صدرایی، ۱۳۸۴)، کتیبه‌ها و روایت‌های محلی (سیّدی بناب، ۱۴۰۱) است. یافته‌ها نشان می‌دهد که بناب در دوره صفویه، به‌ویژه در دوران شاه اسماعیل اول، شاه طهماسب اول و شاه عباس اول، به عنوان «معسکر ظفرنشان»، «اردوگاه سلطنتی»، «کانون دیپلماسی منطقه‌ای» و «پایگاه لجستیکی» (با ایلخی قراچوبوق و ده هزار اسب) ایفای نقش کرده است. حضور مکرر شاهان صفوی در بناب، برگزاری ملاقات‌های دیپلماتیک، انتصابات کلان نظامی و اداری، و وجود تأسیسات سلطنتی چون باغ شاهی، همگی گواهی بر موقعیت سلطنتی ویژه بناب در این دوره هستند. این پژوهش با ارائه یک طرح جامع احیاء پیشنهادی، شامل کاوش‌های باستان‌شناختی، بازسازی سه‌بعدی، احیای میدان تاریخی و ایجاد موزه عالی قاپو، گامی در جهت حفظ این میراث ارزشمند فرهنگی برمی‌دارد.

کلمات کلیدی : بناب عالی‌قاپو میدان تاریخی دوره صفویه موقعیت سلطنتی احیاء و باز زنده‌سازی متون تاریخی معماری چوبی کاوش باستان‌شناختی