شناسایی و طبقه بندی مولفه های مرتبط با حس تعلق به مکان در محیط های مسکونی

شناسایی و طبقه بندی مولفه های مرتبط با حس تعلق به مکان در محیط های مسکونی

مارال صادقی1 محسن فیضی2 نداسادات صحراگرد منفرد3

1) دانشجوی کارشناسی ارشد مهندسی معماری گرایش مسکن، دانشگاه علم و صنعت تهران، ایران
2) استاد دانشگاه علم و صنعت تهران، ایران
3) استادیار دانشگاه علم و صنعت تهران، ایران

کد IOI مقاله : ABFG-ACAZAE
محل انتشار : دوازدهمین کنگره سالانه بین المللی عمران، معماری، هنر و توسعه شهری(12icsau.ir)
چکیده :
    حس تعلق به مکان یکی از کیفیت‌های اساسی محیط‌های مسکونی است که در پیوند میان ساکنان، فضای زندگی و اجتماع محلی شکل می‌گیرد. در سال‌های اخیر، گسترش ساخت‌وسازهای انبوه، افزایش آپارتمان‌نشینی، یکنواختی کالبدی، کاهش فضاهای باز جمعی و تضعیف تعاملات همسایگی، زمینه کاهش پیوند عاطفی ساکنان با محیط سکونت را فراهم کرده است. ازاین‌رو، شناسایی مؤلفه‌های مؤثر بر حس تعلق و تبدیل آن‌ها به راهبردهای طراحی، می‌تواند در ارتقای کیفیت مجتمع‌های مسکونی نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد. هدف این پژوهش، استخراج، طبقه‌بندی و تبیین مؤلفه‌های مرتبط با حس تعلق به مکان در محیط‌های مسکونی و ارائه راهبردهای طراحی متناسب با آن‌ها است. پژوهش حاضر از نظر ماهیت، کیفی و اسنادی است و با بهره‌گیری از روش تحلیل محتوا انجام شده است. در این راستا، بیست منبع پژوهشی فارسی و انگلیسی مرتبط با حس تعلق، دلبستگی به مکان و کیفیت محیط‌های مسکونی بررسی شد. مفاهیم و شاخص‌های مطرح‌شده در منابع استخراج، مقایسه، کدگذاری و بر اساس نزدیکی معنایی، نقش آن‌ها در تجربه مکان و قابلیت به‌کارگیری در تحلیل معماری دسته‌بندی شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد که مؤلفه‌های حس تعلق را می‌توان در هشت بُعد کالبدی–فضایی، فردی–اجتماعی، قلمرویی–امنیتی، فعالیتی–عملکردی، معنایی–هویتی، شناختی–ادراکی، عاطفی–تجربی و طبیعی–محیطی طبقه‌بندی کرد. در میان مؤلفه‌های استخراج‌شده، کیفیت فضاهای باز و سبز، امنیت، تعاملات اجتماعی، دسترسی، خوانایی، هویت، خاطره‌انگیزی، محصوریت، آسایش، تنوع فعالیت و رضایت سکونتی بیشترین تکرار را در منابع داشته‌اند. نتایج بیانگر آن است که حس تعلق تنها حاصل ویژگی‌های ظاهری ساختمان نیست، بلکه از تعامل میان کیفیت کالبدی، تجربه روزمره، روابط اجتماعی، ادراک فردی و معانی شکل‌گرفته در محیط سکونت پدید می‌آید. بر این اساس، طراحی مجتمع‌های مسکونی باید به‌گونه‌ای انجام شود که امکان سکونت پایدار، تعامل اجتماعی، امنیت، حضورپذیری و شکل‌گیری خاطرات جمعی را فراهم کند.

کلمات کلیدی : حس تعلق به مکان محیط مسکونی مجتمع مسکونی دلبستگی به مکان کیفیت محیط