شی‌وارگی و انسداد کنش در درام اکبر رادی: خوانشی لوکاچی از «پلکان» و «افول»

شی‌وارگی و انسداد کنش در درام اکبر رادی: خوانشی لوکاچی از «پلکان» و «افول»

شقایق صحرای زنوز1 پرستو محبی2

1) دانشجوی کارشناسی ارشد ادبیات نمایشی،گروه هنر،دانشکده عمران،هنر و معماری،دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات،ایران
2) استادیار گروه هنر،دانشکده عمران،هنر و معماری،دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات،ایران

کد IOI مقاله : ABFG-ACAZEF
محل انتشار : دوازدهمین کنگره سالانه بین المللی عمران، معماری، هنر و توسعه شهری(12icsau.ir)
چکیده :
    این پژوهش به بررسی رابطۀ دیالکتیکی میان آگاهی سوژه و ساختار اجتماعی در دو نمایشنامۀ «افول» و «پلکان» اثر اکبر رادی بر اساس آرای گئورگ لوکاچ می‌پردازد. مسئلۀ اصلی پژوهش، چگونگی شکل‌گیری آگاهی سوژه در شرایطی است که روابط تاریخی و اجتماعی در وضعیت شی‌وارگی به صورت واقعیت‌هایی مستقل، ثابت و تغییرناپذیر تجربه می‌شوند. در این چارچوب، شی‌وارگی صرفاً به معنای کالایی‌شدن روابط انسانی نیست، بلکه فرایندی است که در آن مناسبات اجتماعی از زمینۀ تاریخی خود جدا شده و در آگاهی سوژه همچون اموری طبیعی و ازپیش‌داده ظاهر می‌شوند. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از روش کتابخانه‌ای، ابتدا نسبت میان کلیت، شی‌وارگی، بازتاب و آگاهی را در اندیشۀ لوکاچ بررسی می‌کند و سپس این مفاهیم را در تحلیل دو نمایشنامۀ مورد مطالعه به کار می‌گیرد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در «افول»، ساختار اجتماعی با قدرت بیشتری در آگاهی شخصیت‌ها تثبیت شده و آگاهی از تناقض‌های موجود، به دلیل ناتوانی سوژه در ادراک کلیت و تبدیل شناخت به کنش تاریخی، به گسست منجر نمی‌شود. در «پلکان»، در مقابل، تضاد میان تجربۀ فردی و ساختار اجتماعی آشکارتر است و شی‌وارگی در لحظاتی دچار شکاف می‌شود؛ بااین‌حال، این شکاف نیز الزاماً به رهایی سوژه نمی‌انجامد. بر این اساس، تفاوت دو نمایشنامه را می‌توان در میزان تثبیت و گسست آگاهی شی‌وارۀ سوژه و در رابطۀ میان شناخت تناقض و امکان کنش تاریخی توضیح داد.

کلمات کلیدی : اکبر رادی گئورگ لوکاچ شی‌وارگی کلیت آگاهی طبقاتی بازتاب