تبیین مؤلفه‌های معماری داخلی خلاقیت‌محور در محیط‌های آموزشی کودکان با رویکرد روان‌شناسی محیطی و انعطاف‌پذیری فضایی

تبیین مؤلفه‌های معماری داخلی خلاقیت‌محور در محیط‌های آموزشی کودکان با رویکرد روان‌شناسی محیطی و انعطاف‌پذیری فضایی

فاطمه بدر1

1) دانشجوی دکتری تخصصی شهرسازی،واحد تهران مرکزی،دانشگاه آزاد

کد IOI مقاله : ABFG-ACAZGC
محل انتشار : دوازدهمین کنگره سالانه بین المللی عمران، معماری، هنر و توسعه شهری(12icsau.ir)
چکیده :
    محیط کالبدی فضاهای آموزشی از طریق سازمان‌دهی فضایی، کیفیت محرک‌های ادراکی، نحوه استقرار مبلمان و میزان امکان مداخله کاربران در محیط، می‌تواند فرصت‌های یادگیری، اکتشاف و بروز خلاقیت کودکان را تحت تأثیر قرار دهد. با وجود گسترش رویکردهای یادگیرنده‌محور، در بسیاری از محیط‌های آموزشی، سازمان‌دهی ثابت فضا و محدودیت در تغییرپذیری تجهیزات، امکان پاسخ‌گویی به تنوع فعالیت‌های شناختی، فردی و گروهی را کاهش می‌دهد. پژوهش حاضر با هدف بازتعریف مؤلفه‌های معماری داخلی خلاقیت‌محور و تدوین چارچوبی کاربردی برای طراحی فضاهای آموزشی کودکان، از رویکرد مروری ـ تحلیلی بهره می‌گیرد. در این راستا، مبانی روان‌شناسی محیطی، نظریه استطاعت محیطی و مطالعات مرتبط با طراحی محیط‌های یادگیری انعطاف‌پذیر و رابطه ویژگی‌های محیط داخلی با خلاقیت بررسی و تلفیق شده‌اند. تحلیل منابع بر شش مؤلفه اصلی متمرکز است: ارتباط با طبیعت، انعطاف‌پذیری فضایی و مبلمان، سازمان‌دهی بصری، غنای حسی، کنترل‌پذیری و مشارکت کودک، و کیفیت محیط داخلی. یافته‌های تحلیلی نشان می‌دهند که ظرفیت خلاقیت‌محور محیط صرفاً به حضور عناصر جذاب یا تنوع کالبدی وابسته نیست، بلکه به تناسب ویژگی‌های فضا با فعالیت‌های آموزشی، دسترس‌پذیری تجهیزات، امکان انتخاب و تغییر محیط و تعادل میان تحریک حسی و تمرکز بستگی دارد. بر این اساس، چارچوب پیشنهادی پژوهش، رابطه میان ویژگی‌های کالبدی، فرصت‌های کنشی و پیامدهای رفتاری و شناختی را در قالب معیارهای اجرایی و شاخص‌های پیشنهادی ارزیابی صورت‌بندی می‌کند. با توجه به ناهمگونی شواهد موجود و محدودیت تعمیم نتایج برخی مطالعات به کودکان، اثر مؤلفه‌های معماری بر خلاقیت را نمی‌توان قطعی و یکسان تلقی کرد. در نتیجه، ارزیابی تجربی چارچوب پیشنهادی با استفاده از مشاهده ساختاریافته، ابزارهای معتبر سنجش خلاقیت و مطالعات پیش‌آزمون و پس‌آزمون ضروری است. این چارچوب می‌تواند مبنایی برای توسعه طراحی داخلی کودک‌محور و تدوین معیارهای مبتنی بر شواهد در محیط‌های آموزشی فراهم کند.

کلمات کلیدی : معماری داخلی خلاقیت کودکان روان‌شناسی محیطی انعطاف‌پذیری فضایی