تحلیل مؤلفه‌های شکل‌دهنده مکان در مسجد جامع ابرکوه با تأکید بر نظریه پدیدارشناسی مکان نوربرگ‌شولتز

تحلیل مؤلفه‌های شکل‌دهنده مکان در مسجد جامع ابرکوه با تأکید بر نظریه پدیدارشناسی مکان نوربرگ‌شولتز

زهرا بهپور1

1) استادیار گروه معماری و شهرسازی، واحد یزد، دانشگاه آزاد اسلامی، یزد، ایران.

کد IOI مقاله : ABFG-ACZCEK
محل انتشار : دوازدهمین کنگره سالانه بین المللی عمران، معماری، هنر و توسعه شهری(12icsau.ir)
چکیده :
    مکان در معماری صرفاً بخشی از فضای کالبدی نیست، بلکه کلیتی معنادار است که از پیوند میان سازمان فضایی، ویژگی‌های کالبدی، کیفیت‌های محیطی، فعالیت‌های انسانی و تداوم تاریخی شکل می‌گیرد. از دیدگاه کریستین نوربرگ‌شولتز، معماری زمانی می‌تواند فضا را به مکان تبدیل کند که میان انسان، محیط و معنا رابطه‌ای منسجم برقرار شود و محیط از طریق ویژگی‌هایی همچون محصوریت، مرکزیت، نظم، کاراکتر، جهت‌یابی، نور، مصالح و رابطه درون و بیرون برای انسان قابل ادراک و شناسایی شود. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تحلیل مؤلفه‌های شکل‌دهنده مکان در مسجد جامع ابرکوه بر اساس چارچوب نظری نوربرگ‌شولتز انجام شده است. روش پژوهش کیفی و از نوع توصیفی ـ تحلیلی و مطالعه موردی است. داده‌های پژوهش از طریق مطالعات کتابخانه‌ای، بررسی اسناد و منابع معماری و تاریخی، مشاهده مستقیم بنا و تحلیل سازمان فضایی و کالبدی مسجد گردآوری شده و سپس با مفاهیم پدیدارشناسی مکان نوربرگ‌شولتز تطبیق داده شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که کیفیت مکانی مسجد جامع ابرکوه حاصل عملکرد منفرد یک عنصر نیست، بلکه نتیجه هم‌افزایی میان ساختار چهارایوانی، صحن مرکزی، سلسله‌مراتب ورود و حرکت، محصوریت و مرکزیت صحن، رابطه متنوع درون و بیرون، تناسبات و هندسه، کیفیت نور، مصالح و بافت، سازمان اقلیمی شبستان‌ها و رواق‌ها و همچنین تداوم تاریخی و معنایی بناست. در این میان، صحن مرکزی به‌عنوان هسته سازمان فضایی، ایوان‌ها به‌عنوان عناصر واسط میان درون و بیرون، و توالی فضایی ورودی تا صحن و فضاهای عبادتی، نقش مهمی در شکل‌گیری خوانایی و کاراکتر مکان ایفا می‌کنند. بر این اساس می‌توان گفت مسجد جامع ابرکوه نمونه‌ای قابل تأمل از شکل‌گیری مکان معماری از طریق پیوند میان کالبد، محیط، معنا و زمان است.

کلمات کلیدی : مکان حس¬مکان پدیدارشناسی نوربرگ‌شولتز کاراکتر مکان مسجد جامع ابرکوه معماری مسجد