از برنامه‌ریزی تا واقعیت: تبیین ساختاری شکاف میان توسعه برنامه‌ریزی‌شده و تحول فضایی در چابهار، ایران

از برنامه‌ریزی تا واقعیت: تبیین ساختاری شکاف میان توسعه برنامه‌ریزی‌شده و تحول فضایی در چابهار، ایران

الهه افلاکی سامانی1 عبدالرضا رحمانی فضلی2 زهره فنی3 محسن کلانتری4 ژیلا سجادی5

1) پژوهشگر دکتری، گروه جغرافیا و‌برنامه‌ریزی شهری، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران،
2) 2- دانشیار، گروه جغرافیای انسانی و آمایش، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران،
3) 3- استاد، گروه جغرافیای انسانی و آمایش، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران،
4) 4- دانشیار، گروه جغرافیای انسانی و آمایش، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران،
5) 5- دانشیار، گروه جغرافیای انسانی و آمایش، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران،

کد IOI مقاله : ABFG-ACZFDF
محل انتشار : دوازدهمین کنگره سالانه بین المللی عمران، معماری، هنر و توسعه شهری(12icsau.ir)
چکیده :
    چكيده چابهار طی سال‌های اخیر هم‌زمان تحت تأثیر سیاست‌های توسعه ملی و منطقه‌ای، جایگاه بندری و ژئواکونومیک، سرمایه‌گذاری‌های اقتصادی و گسترش فعالیت‌های فضایی قرار گرفته است؛ بااین‌حال، تحول فضایی تحقق‌یافته در همه ابعاد با مسیر مورد انتظار اسناد و برنامه‌های توسعه هم‌راستا نبوده و رشد پیرامونی و گسترش ساخت‌وساز خارج از الگوی فضایی مورد انتظار استمرار یافته است. پژوهش حاضر با هدف تبیین ساختاری شکاف میان توسعه برنامه‌ریزی‌شده و تحول فضایی تحقق‌یافته در چابهار و شناسایی جایگاه عوامل مؤثر بر این واگرایی انجام شده است. پژوهش از نوع تبیینی و به‌صورت مطالعه موردی انجام گردیده است و در سه گام، تحلیل اسناد برنامه‌ریزی، تحلیل شواهد فضایی و تحلیل ساختاری عوامل را تلفیق نمود. در گام نخست، مسیر فضایی مورد انتظار از اسناد توسعه و برنامه‌های فضایی استخراج شد؛ در گام دوم، تحول واقعی با استفاده از داده‌های فضایی، آماری و شواهد میدانی و بررسی گسترش ساخت‌وساز در بازه ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۴ بازسازی شد؛ و در گام سوم، ۹ عامل ساختاری با استفاده از نظرات ۲۴ خبره و در قالب ماتریس اثرات متقابل مورد تحلیل MICMAC قرار گرفت. یافته‌ها نشان داد که در مقایسه با رشد حدود ۳۰ درصدی ساخت‌وساز در محدوده قانونی شهر، گسترش ساخت‌وساز در محدوده‌های روستایی مجاور و پهنه‌های پیرامونی خارج از الگوی مورد انتظار به‌مراتب بیشتر بوده است. نتایج MICMAC نیز سه عامل ناهمترازی عمودی سیاست‌ها، ضعف هماهنگی نهادی و ضعف اجرا، پایش و بازخورد را در جایگاه عوامل محرک، عوامل زمین، جمعیت، سرمایه‌گذاری و خدمات را در جایگاه پیوندی، و دسترسی ناکافی به مسکن رسمی و ساخت‌وساز خارج از الگوی مورد انتظار را در جایگاه وابسته نشان داد. بر این اساس، شکاف برنامه–واقعیت در چابهار بیش از آنکه ناشی از فقدان برنامه باشد، حاصل واگرایی میان ساختار تولید برنامه‌ها و سازوکارهای واقعی تولید، پایش و استقرار در فضاست.

کلمات کلیدی : برنامه‌ریزی فضایی تحول فضایی شکاف برنامه واقعیت تحلیل ساختاریmicmac سکونتگاه‌های غیررسمی چابهار