از اندرونی تا عرصه عمومی؟ بازخوانی انتقادی نقش زنان در تولید و بازتعریف فضاهای آیینی ایران از اواخر قاجار تا پهلوی اول

از اندرونی تا عرصه عمومی؟ بازخوانی انتقادی نقش زنان در تولید و بازتعریف فضاهای آیینی ایران از اواخر قاجار تا پهلوی اول

یاسر فولادیان1

1) دانشجوی دکتری معماری گرایش معماری-دانشگاه هنر ایران

کد IOI مقاله : ABFG-ACZGDB
محل انتشار : دوازدهمین کنگره سالانه بین المللی عمران، معماری، هنر و توسعه شهری(12icsau.ir)
چکیده :
    رابطه زنان و فضاهای آیینی در تاریخ معماری ایران غالباً از منظر میزان حضور زنان در قلمروهای خصوصی و عمومی بررسی شده است؛ رویکردی که می‌تواند تحول تاریخی را به صورت گذار خطی از فضای اندرونی به عرصه عمومی تفسیر کند. مسئله این پژوهش، نقد این صورت‌بندی و بررسی چگونگی نقش زنان در تولید و بازتعریف وضعیت‌های فضایی آیینی از اواخر دوره قاجار تا پهلوی اول است. پژوهش با رویکردی تاریخی ـ تفسیری و روش تحلیل کیفی، شواهد متنی، تاریخی، تصویری و معماری مرتبط با آیین‌های زنانه، سازمان فضایی اندرونی، فضاهای جمعی آیینی و عرصه‌های عمومی را بررسی می‌کند. چارچوب تحلیلی پژوهش بر پیوند میان تولید اجتماعی فضا، جنسیت، عاملیت فضایی و آیین استوار است و واحد تحلیل آن، نه صرفاً بنای معماری، بلکه «وضعیت فضایی ـ آیینی» متشکل از کنشگر، آیین، مکان، سازمان فضایی، نوع حضور و پیامد فضایی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که اندرونی، با وجود قرارگرفتن در ساختار تفکیک جنسیتی، لزوماً فضایی منفعل و فاقد کارکرد اجتماعی نبوده و در بستر آیین‌هایی همچون روضه‌خوانی، سوگواری و گردهمایی‌های زنانه می‌توانسته به فضای جمعی آیینی تبدیل شود. همچنین، گسترش آیین از فضای خانگی به فضاهای جمعی مانند تکیه، الزاماً به حذف تفکیک جنسیتی منجر نشده، بلکه در مواردی این تفکیک در مقیاس فضایی بزرگ‌تر بازتولید شده است. در دوره پهلوی اول نیز افزایش حضور و رؤیت‌پذیری زنان در برخی عرصه‌های اجتماعی را نمی‌توان معادل افزایش عاملیت فضایی دانست؛ زیرا این فرایند هم‌زمان با مداخله دولت در بدن، پوشش و برخی اشکال آیینی و مذهبی همراه بود. بر این اساس، تحول فضای آیینی زنان نه به مثابه انتقال خطی از اندرونی به عرصه عمومی، بلکه به عنوان فرایندی از بازآرایی مقیاس، دسترسی، رؤیت‌پذیری، سازمان فضایی و کنترل کنش زنان تفسیر می‌شود. نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که مطالعه معماری آیینی زنان مستلزم گذار مفهومی از «حضور زنان در فضا» به «عاملیت زنان در تولید فضا» و نیز بازاندیشی در دوگانه خصوصی ـ عمومی به عنوان یک رابطه تاریخی، اجتماعی و فضایی است.

کلمات کلیدی : معماری آیینی تولید فضا جنسیت و فضا اندرونی عرصه عمومی