از اندرونی تا عرصه عمومی؟ بازخوانی انتقادی نقش زنان در تولید و بازتعریف فضاهای آیینی ایران از اواخر قاجار تا پهلوی اول

یاسر فولادیان1

چکیده :
رابطه زنان و فضاهای آیینی در تاریخ معماری ایران غالباً از منظر میزان حضور زنان در قلمروهای خصوصی و عمومی بررسی شده است؛ رویکردی که می‌تواند تحول تاریخی را به صورت گذار خطی از فضای اندرونی به عرصه عمومی تفسیر کند. مسئله این پژوهش، نقد این صورت‌بندی و بررسی چگونگی نقش زنان در تولید و بازتعریف وضعیت‌های فضایی آیینی از اواخر دوره قاجار تا پهلوی اول است. پژوهش با رویکردی تاریخی ـ تفسیری و روش تحلیل کیفی، شواهد متنی، تاریخی، تصویری و معماری مرتبط با آیین‌های زنانه، سازمان فضایی اندرونی، فضاهای جمعی آیینی و عرصه‌های عمومی را بررسی می‌کند. چارچوب تحلیلی پژوهش بر پیوند میان تولید اجتماعی فضا، جنسیت، عاملیت فضایی و آیین استوار است و واحد تحلیل آن، نه صرفاً بنای معماری، بلکه «وضعیت فضایی ـ آیینی» متشکل از کنشگر، آیین، مکان، سازمان فضایی، نوع حضور و پیامد فضایی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که اندرونی، با وجود قرارگرفتن در ساختار تفکیک جنسیتی، لزوماً فضایی منفعل و فاقد کارکرد اجتماعی نبوده و در بستر آیین‌هایی همچون روضه‌خوانی، سوگواری و گردهمایی‌های زنانه می‌توانسته به فضای جمعی آیینی تبدیل شود. همچنین، گسترش آیین از فضای خانگی به فضاهای جمعی مانند تکیه، الزاماً به حذف تفکیک جنسیتی منجر نشده، بلکه در مواردی این تفکیک در مقیاس فضایی بزرگ‌تر بازتولید شده است. در دوره پهلوی اول نیز افزایش حضور و رؤیت‌پذیری زنان در برخی عرصه‌های اجتماعی را نمی‌توان معادل افزایش عاملیت فضایی دانست؛ زیرا این فرایند هم‌زمان با مداخله دولت در بدن، پوشش و برخی اشکال آیینی و مذهبی همراه بود. بر این اساس، تحول فضای آیینی زنان نه به مثابه انتقال خطی از اندرونی به عرصه عمومی، بلکه به عنوان فرایندی از بازآرایی مقیاس، دسترسی، رؤیت‌پذیری، سازمان فضایی و کنترل کنش زنان تفسیر می‌شود. نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که مطالعه معماری آیینی زنان مستلزم گذار مفهومی از «حضور زنان در فضا» به «عاملیت زنان در تولید فضا» و نیز بازاندیشی در دوگانه خصوصی ـ عمومی به عنوان یک رابطه تاریخی، اجتماعی و فضایی است.

کلمات کلیدی : معماری آیینی تولید فضا جنسیت و فضا اندرونی عرصه عمومی


زبان مقاله : فارسی
محور مقاله : مهندسی معماری و توسعه پایدار
محل انتشار : دوازدهمین کنگره سالانه بین المللی عمران، معماری، هنر و توسعه شهری
آدرس وب سایت کنفرانس : 12icsau.ir
کد IOI مقاله : ABFG-ACZGDB
لینک مستقیم مقاله : https://isnac.ir/ABFG-ACZGDB

سایر مقالات محل انتشار
  1. مدیریت ریسک و بحران و راه کار های ایجاد مدیریت جامع بحران
  2. بررسی فرشهای مینیاتور های کتاب خمسه نظامی
  3. تلفیق هنرهای صناعی، تجسمی و کاربردی سنتی و مدرن: هویت بصری و معمارانه در بستر پژوهش و مطالعات آکادمیک
  4. نستعلیق به‌مثابه دارایی فرهنگی تحلیل اقتصاد هنر، سرمایۀ نمادین و پویایی بازارِ آثار خوشنویسی
  5. از نستعلیق تا آبستره: شاعرانگی رنگ، فرم و فضا در نقاشیخط معاصر ایران با اکریلیک
  6. نقش فرهنگ در شکل دهی به فضاهای تقاطعی شهری:بررسی میدان ها به عنوان کانون های اجتماعی و فرهنگی(نمونه موردی میدان اسبی عظیمیه کرج)
  7. ارزیابی ایمنی و کیفیت مسیرهای دوچرخه شهری و ارئه راهکارهای بهیوداستفاده شهروندان ؛مطالعه موردی شهر کرج
  8. تأثیر عکاسی معماری بر ادراک و بازنمایی هویت فرهنگی بناهای تاریخی (مطالعه موردی: بازار تاریخی تبریز، ارگ علیشاه و مسجد کبود)
  9. خوانش معماری از طریق عکاسی: بررسی تأثیر نور، قاب‌بندی و پرسپکتیو بر ادراک فضا در نمونه‌هایی از معماری تاریخی و معاصر ایران
  10. تحلیل مؤلفه‌های شکل‌دهنده مکان در مسجد جامع ابرکوه با تأکید بر نظریه پدیدارشناسی مکان نوربرگ‌شولتز
  11. طراحی و ارزیابی یک چارچوب تعاملی مبتنی بر هوش مصنوعی مولد برای تولید، ارزیابی و بهبود تدریجی فرم ساختمان‌های بلندمرتبه
  12. تحلیل تطبیقی عملکرد ابزارهای هوش مصنوعی مولد در فرآیند تولید، ارزیابی و بهینه‌سازی فرم ساختمان‌های بلندمرتبه
  13. تدوین الگوی طراحی کالبدی فضاهای پیاده‌مدار مبتنی بر بازتولید آیین‌های گذری و خاطره جمعی(نمونه موردی:پیاده‌راه فرهنگی رشت)
  14. واکاوی مورفولوژیک هویت بصری هنر اسلامی در گذار از هندسه سنتی به انتزاع معاصر
  15. تحلیل دیالکتیک انسان و محیط و نقش حس مکان در خودشناسی عاطفی و هویت سکونتی ساکنان مسکن معاصر مطالعه موردی: شهر جدید امیرکبیر