از صورت تا معنا: پدیدارشناسی و نمادشناسی نقوش گیاهی و کتیبه‌ای در محراب‌های گچی دوره ایلخانی

از صورت تا معنا: پدیدارشناسی و نمادشناسی نقوش گیاهی و کتیبه‌ای در محراب‌های گچی دوره ایلخانی

رسول عین علی1

1) مربی گروه صنایع دستی، دانشکده هنر، دانشگاه سمنان

کد IOI مقاله : ABFG-ACZGEZ
محل انتشار : دوازدهمین کنگره سالانه بین المللی عمران، معماری، هنر و توسعه شهری(12icsau.ir)
چکیده :
    محراب به منزله کانون نمادین و معنوی مساجد و زیارتگاه‌های اسلامی، همواره بستر تجلی والاترین آفرینش‌های ذوقی، حکمی و عرفانی جهان اسلام بوده است. در این میان، دوره ایلخانی (سده‌های هفتم و هشتم هجری قمری) به گواه تاریخ‌نگاران هنر، عصر زرین و نقطه اوج هنر گچبری در قالب خلق محراب‌های چندلایه، پرکار و عمیقاً نمادین به شمار می‌رود. پژوهش حاضر با هدف واسازی نسبت میان «صورت» و «معنا» و با اتخاذ رویکردی تلفیقی از پدیدارشناسی هنر قدسی و نمادشناسی بصری، به واکاوی ژرف‌ساخت نقوش گیاهی (اسلیمی، ختایی، نیلوفر، پیچک و شاخ‌وبرگ‌ها) و کتیبه‌های قرآنی، روایی و عرفانی در محراب‌های گچی شاخص این عصر می‌پردازد. پیکره آماری این بررسی بر پایه نمونه‌های موردی تاریخ‌دار و معتبر در منابع پژوهشی مستند شامل محراب مسجد دوم مجموعه بایزید بسطامی (۷۰۶ هـ.ق)، محراب امامزاده ربیعه خاتون اشترجان (۷۰۸ هـ.ق؛ موزه ملی ایران)، محراب ایوان شرقی مسجد جامع ابرقو/ابرکوه (۷۳۸ هـ.ق) و محراب ایلخانی مسجد جامع ساوه سامان یافته است. داده‌های این پژوهش به شیوه کیفی و بر مبنای مطالعات اسنادی و تحلیلی مستخرج از پژوهش‌های دست‌اول بارگذاری‌شده گردآوری و با تکیه بر تحلیل‌های ساختارشناختی و تاویل هرمنوتیک بررسی شده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که محراب ایلخانی نه صرفاً یک دیواره تزیینی جهت‌نما، بلکه پدیداری معنوی و برزخی میان عالم ناسوت و لاهوت است که در آن، نقوش گیاهی با حرکات دوار، پیچش‌های پایان‌ناپذیر و دگرگونی برگچه‌ها به دهان‌اژدری، حرکت فیض دائم و وحدت در کثرت را عینیت می‌بخشند. از سویی دیگر، کتیبه‌های دینی با کاربست اقلام کوفی مورق، مزهر، ثلث جلی، نسخ و پدیده «خط مضاعف»، کلام ازلی الهی را با فرم‌های گیاهی در هم تنیده و با تاکید بر مضامین توحیدی، مفاهیم نماز، اخلاص، جهاد معنوی و انوار ولایی، صعود پدیدارشناختی مومن از کثرت نقوش به وحدت ناب الهی را هدایت می‌کنند.

کلمات کلیدی : محراب‌های گچی دوره ایلخانی پدیدارشناسی هنر اسلامی نمادشناسی نقوش گیاهی (اسلیمی و ختایی) کتیبه‌نگاری صورت و معنا