جستجو
از صورت تا معنا: پدیدارشناسی و نمادشناسی نقوش گیاهی و کتیبهای در محرابهای گچی دوره ایلخانی
رسول عین علی1
چکیده :
محراب به منزله کانون نمادین و معنوی مساجد و زیارتگاههای اسلامی، همواره بستر تجلی والاترین آفرینشهای ذوقی، حکمی و عرفانی جهان اسلام بوده است. در این میان، دوره ایلخانی (سدههای هفتم و هشتم هجری قمری) به گواه تاریخنگاران هنر، عصر زرین و نقطه اوج هنر گچبری در قالب خلق محرابهای چندلایه، پرکار و عمیقاً نمادین به شمار میرود. پژوهش حاضر با هدف واسازی نسبت میان «صورت» و «معنا» و با اتخاذ رویکردی تلفیقی از پدیدارشناسی هنر قدسی و نمادشناسی بصری، به واکاوی ژرفساخت نقوش گیاهی (اسلیمی، ختایی، نیلوفر، پیچک و شاخوبرگها) و کتیبههای قرآنی، روایی و عرفانی در محرابهای گچی شاخص این عصر میپردازد. پیکره آماری این بررسی بر پایه نمونههای موردی تاریخدار و معتبر در منابع پژوهشی مستند شامل محراب مسجد دوم مجموعه بایزید بسطامی (۷۰۶ هـ.ق)، محراب امامزاده ربیعه خاتون اشترجان (۷۰۸ هـ.ق؛ موزه ملی ایران)، محراب ایوان شرقی مسجد جامع ابرقو/ابرکوه (۷۳۸ هـ.ق) و محراب ایلخانی مسجد جامع ساوه سامان یافته است. دادههای این پژوهش به شیوه کیفی و بر مبنای مطالعات اسنادی و تحلیلی مستخرج از پژوهشهای دستاول بارگذاریشده گردآوری و با تکیه بر تحلیلهای ساختارشناختی و تاویل هرمنوتیک بررسی شدهاند. یافتههای پژوهش نشان میدهد که محراب ایلخانی نه صرفاً یک دیواره تزیینی جهتنما، بلکه پدیداری معنوی و برزخی میان عالم ناسوت و لاهوت است که در آن، نقوش گیاهی با حرکات دوار، پیچشهای پایانناپذیر و دگرگونی برگچهها به دهاناژدری، حرکت فیض دائم و وحدت در کثرت را عینیت میبخشند. از سویی دیگر، کتیبههای دینی با کاربست اقلام کوفی مورق، مزهر، ثلث جلی، نسخ و پدیده «خط مضاعف»، کلام ازلی الهی را با فرمهای گیاهی در هم تنیده و با تاکید بر مضامین توحیدی، مفاهیم نماز، اخلاص، جهاد معنوی و انوار ولایی، صعود پدیدارشناختی مومن از کثرت نقوش به وحدت ناب الهی را هدایت میکنند.
کلمات کلیدی : محرابهای گچی دوره ایلخانی پدیدارشناسی هنر اسلامی نمادشناسی نقوش گیاهی (اسلیمی و ختایی) کتیبهنگاری صورت و معنا
زبان مقاله : فارسی
محور مقاله : پژوهش و مطالعات هنر
محل انتشار : دوازدهمین کنگره سالانه بین المللی عمران، معماری، هنر و توسعه شهری
آدرس وب سایت کنفرانس : 12icsau.ir
کد IOI مقاله : ABFG-ACZGEZ
لینک مستقیم مقاله : https://isnac.ir/ABFG-ACZGEZ
نمایش چکیده انگلیسی
: https://isnac.ir/SA/ABFG-ACZGEZ
سایر مقالات محل انتشار
- مدیریت ریسک و بحران و راه کار های ایجاد مدیریت جامع بحران
- بررسی فرشهای مینیاتور های کتاب خمسه نظامی
- تلفیق هنرهای صناعی، تجسمی و کاربردی سنتی و مدرن: هویت بصری و معمارانه در بستر پژوهش و مطالعات آکادمیک
- نستعلیق بهمثابه دارایی فرهنگی تحلیل اقتصاد هنر، سرمایۀ نمادین و پویایی بازارِ آثار خوشنویسی
- از نستعلیق تا آبستره: شاعرانگی رنگ، فرم و فضا در نقاشیخط معاصر ایران با اکریلیک
- نقش فرهنگ در شکل دهی به فضاهای تقاطعی شهری:بررسی میدان ها به عنوان کانون های اجتماعی و فرهنگی(نمونه موردی میدان اسبی عظیمیه کرج)
- ارزیابی ایمنی و کیفیت مسیرهای دوچرخه شهری و ارئه راهکارهای بهیوداستفاده شهروندان ؛مطالعه موردی شهر کرج
- تأثیر عکاسی معماری بر ادراک و بازنمایی هویت فرهنگی بناهای تاریخی (مطالعه موردی: بازار تاریخی تبریز، ارگ علیشاه و مسجد کبود)
- خوانش معماری از طریق عکاسی: بررسی تأثیر نور، قاببندی و پرسپکتیو بر ادراک فضا در نمونههایی از معماری تاریخی و معاصر ایران
- تحلیل مؤلفههای شکلدهنده مکان در مسجد جامع ابرکوه با تأکید بر نظریه پدیدارشناسی مکان نوربرگشولتز
- طراحی و ارزیابی یک چارچوب تعاملی مبتنی بر هوش مصنوعی مولد برای تولید، ارزیابی و بهبود تدریجی فرم ساختمانهای بلندمرتبه
- تحلیل تطبیقی عملکرد ابزارهای هوش مصنوعی مولد در فرآیند تولید، ارزیابی و بهینهسازی فرم ساختمانهای بلندمرتبه
- تدوین الگوی طراحی کالبدی فضاهای پیادهمدار مبتنی بر بازتولید آیینهای گذری و خاطره جمعی(نمونه موردی:پیادهراه فرهنگی رشت)
- واکاوی مورفولوژیک هویت بصری هنر اسلامی در گذار از هندسه سنتی به انتزاع معاصر
- تحلیل دیالکتیک انسان و محیط و نقش حس مکان در خودشناسی عاطفی و هویت سکونتی ساکنان مسکن معاصر مطالعه موردی: شهر جدید امیرکبیر