بررسی الگوی طراحی شهری «تاب‌آور» در مواجهه با مخاطرات لرزه‌ای: رویکردی تلفیقی میان ضوابط مهندسی سازه و برنامه‌ریزی شهری

بررسی الگوی طراحی شهری «تاب‌آور» در مواجهه با مخاطرات لرزه‌ای: رویکردی تلفیقی میان ضوابط مهندسی سازه و برنامه‌ریزی شهری

نوروزعلی بهاری سرخه گاو1

1) کارمند شهرداری تبریز

کد IOI مقاله : ABFG-ACZHBK
محل انتشار : دوازدهمین کنگره سالانه بین المللی عمران، معماری، هنر و توسعه شهری(12icsau.ir)
چکیده :
    با افزایش نرخ شهرنشینی و تراکم فزاینده در کلان‌شهرهای لرزه‌خیز، مفهوم «تاب‌آوری شهری» به عنوان پارادایمی کلیدی در مدیریت بحران و توسعه پایدار جایگاه ویژه‌ای یافته است. با این حال، در نظام‌های برنامه‌ریزی فعلی، نوعی شکاف میان «ضوابط مهندسی سازه» (که بر ایمنی ساختمان‌های منفرد تمرکز دارند) و «اصول طراحی شهری» (که بر عملکرد سیستم‌های شهری متمرکز هستند) وجود دارد. این پژوهش با هدف ارائه الگویی تلفیقی برای دستیابی به طراحی شهری تاب‌آور، به تحلیل تعامل میان این دو حوزه در مواجهه با مخاطرات لرزه‌ای می‌پردازد. روش‌شناسی این پژوهش مبتنی بر رویکرد «توصیفی-تحلیلی» است که با بهره‌گیری از مطالعات کتابخانه‌ای و تحلیل محتوای آیین‌نامه‌های ملی ساختمان و ضوابط طراحی شهری صورت گرفته است. پژوهش حاضر در ابتدا ابعاد سه‌گانه تاب‌آوری شامل کالبدی (تراکم و کیفیت بافت)، عملکردی (شریان‌های حیاتی و دسترسی) و سازمانی (مدیریت و آمادگی) را بررسی کرده و سپس با استفاده از تکنیک سنتزپژوهی، تداخل و هم‌پوشانی ضوابط مهندسی و برنامه‌ریزی شهری را در قالب یک ماتریس کاربردی استخراج نموده است. یافته‌های این مطالعه نشان می‌دهد که تاب‌آوری شهری فراتر از مقاوم‌سازی صرفِ ساختمان‌هاست؛ بلکه متأثر از «ساختار فضایی شهر» است. نتایج مدل پیشنهادی بیانگر آن است که مؤلفه‌هایی نظیر «شبکه معابر پشتیبان»، «جانمایی استراتژیک فضاهای باز به عنوان لرزه‌گیرهای کالبدی»، و «توزیع سلسله‌مراتبی خدمات اضطراری» نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش نرخ تلفات و تداوم کارکرد شهر پس از وقوع زلزله دارند. این پژوهش پیشنهاد می‌کند که برای تحقق تاب‌آوری، باید رویکرد «سازه-محور» سنتی به رویکرد «سیستمی-فضایی» تغییر یابد و در طرح‌های تفصیلی و جامع شهری، ضوابط لرزه‌ای به عنوان یک لایه زیربنایی در طراحی الگوهای توده و فضا ادغام گردند. این الگوی تلفیقی می‌تواند ابزاری کارآمد در دست مدیران شهری و طراحان جهت کاهش آسیب‌پذیری لرزه‌ای و افزایش ظرفیت بازگشت‌پذیری شهرها باشد.

کلمات کلیدی : تاب‌آوری شهری مخاطرات لرزه‌ای طراحی شهری مهندسی سازه مدیریت بحران کالبد شهر