امنیت جمعی و بحران هویت در ناتو؛ تحلیل حقوقی–سیاسی گسترش دامنه مداخلات فراسرزمینی این ائتلاف در مقابله با تروریسم بین‌المللی در منطقه ساحل آفریقا

امنیت جمعی و بحران هویت در ناتو؛ تحلیل حقوقی–سیاسی گسترش دامنه مداخلات فراسرزمینی این ائتلاف در مقابله با تروریسم بین‌المللی در منطقه ساحل آفریقا

علی غریب1

1) کارشناسی ارشد روابط بین الملل، گروه حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

کد IOI مقاله : ABFK-ACZBKZ
محل انتشار : سومین همایش بین المللی پژوهش های نوین در مدیریت، حقوق، علوم انسانی و کارآفرینی(icmlhe.ir)
چکیده :
    تحولات امنیتی منطقه ساحل آفریقا در فاصله ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۶، هم‌زمان با تمرکز فزاینده فعالیت گروه‌های وابسته به القاعده و داعش، تضعیف سازوکارهای منطقه‌ای، خروج یا کاهش حضور برخی بازیگران غربی و افزایش رقابت قدرت‌های خارجی، مسئله نسبت میان امنیت یوروآتلانتیک و بی‌ثباتی فراسرزمینی را بار دیگر در دستور کار ناتو قرار داده است. در همین دوره، ناتو با تصویب برنامه اقدام برای همسایگی جنوبی در اجلاس واشنگتن ۲۰۲۴، به‌روزرسانی دستورالعمل‌های مقابله با تروریسم، تعمیق بسته «دفاع و ظرفیت‌سازی امنیتی» برای موریتانی و توسعه همکاری با اتحادیه آفریقا، حضور سیاسی و نهادی خود را در پیرامون ساحل تقویت کرده است. با این حال، اطلاق «مداخله ناتو در ساحل» بدون تفکیک میان عملیات قهری، مأموریت نظامی، حمایت عملیاتی و ظرفیت‌سازی، می‌تواند تصویر حقوقی نادرستی ایجاد کند؛ زیرا تا سپتامبر ۲۰۲۶ ناتو عملیات رزمی مستقل و مستقیم در کشورهای ساحل ندارد و الگوی غالب، همکاری مبتنی بر رضایت و درخواست شریک است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تلفیق تحلیل حقوقی هنجاری و مطالعه اسنادی، به این پرسش پاسخ می‌دهد که گسترش نقش فراسرزمینی ناتو در مقابله با تروریسم ساحل تا چه حد با حقوق بین‌الملل و هویت نهادی این ائتلاف سازگار است. یافته‌ها نشان می‌دهد که ظرفیت‌سازی، آموزش، تبادل اطلاعات و حمایت از ترتیبات آفریقایی در صورت رضایت معتبر دولت میزبان، رعایت حقوق بشر و هماهنگی با سازمان ملل و اتحادیه آفریقا، از حیث حقوقی کم‌مناقشه‌ترین مسیر است. در مقابل، اقدام قهری مستقیم در قلمرو دولت ثالث، جز در چارچوب مجوز شورای امنیت، رضایت معتبر یا شرایط سخت دفاع مشروع فردی یا جمعی طبق ماده ۵۱ منشور ملل متحد، با ممنوعیت توسل به زور و اصل حاکمیت تعارض پیدا می‌کند. از منظر سیاسی نیز، تبدیل مبارزه با تروریسم به مجوزی برای «گسترش مأموریت» می‌تواند بحران هویت ناتو را تشدید کند: ائتلافی که باید میان دفاع جمعی در منطقه یوروآتلانتیک، مدیریت بحران و امنیت تعاونی توازن برقرار کند، در صورت حضور پررنگ در ساحل با خطر بازتولید برداشت‌های مداخله‌گرایانه و پسااستعماری مواجه است. مقاله نتیجه می‌گیرد که مدل «شراکت‌محور، آفریقامحور و حقوق‌پایه» برای ناتو، از مداخله مستقیم کم‌هزینه‌تر، مشروع‌تر و از حیث راهبردی پایدارتر است.

کلمات کلیدی : ناتو امنیت جمعی دفاع جمعی بحران هویت تروریسم بین‌المللی ساحل آفریقا