تحلیل نقش نور در هدایت ادراک فضایی در مساجد ایرانی مطالعه موردی: مسجد امام اصفهان، مسجد شیخ لطف‌الله و مسجد نصیرالملک شیراز

تحلیل نقش نور در هدایت ادراک فضایی در مساجد ایرانی مطالعه موردی: مسجد امام اصفهان، مسجد شیخ لطف‌الله و مسجد نصیرالملک شیراز

آرمینا کریمیان1 شهرام تقی پور2

1) دانشجوی کارشناسی ارشد مهندسی معماری، واحد شهرکرد، دانشگاه آزاد اسلامی، شهرکرد، ایران
2) استادیار گروه معماری، واحد شهرکرد، دانشگاه آزاد اسلامی، شهرکرد، ایران

کد IOI مقاله : ABGG-ABKBFK
محل انتشار : یازدهمین کنفرانس بین المللی پژوهش در علوم و مهندسی و هشتمین کنگره بین المللی عمران، معماری و شهرسازی آسیا(11icrsie.ir)
چکیده :
    نور در معماری مساجد ایرانی صرفاً عامل روشنایی نیست، بلکه عنصری ادراک‌ساز، فضاساز و معناساز است که تجربه حضور در فضا را سامان می‌دهد. در سنت معماری اسلامی ایران، نور از سطح یک پدیده فیزیکی فراتر می‌رود و به رسانه‌ای برای آشکارسازی مراتب فضایی، هدایت حرکت، تنظیم تمرکز ادراکی و تقویت اتمسفر قدسی بدل می‌شود. مسئله اصلی این پژوهش آن است که نور چگونه در مساجد ایرانی، فراتر از کارکرد عملکردی، به هدایت ادراک فضایی و شکل‌دهی تجربه معنوی کاربر منجر می‌شود و این هدایت از چه منطق‌های فضایی و پدیدارشناختی تبعیت می‌کند. پژوهش حاضر با رویکردی کیفی، تفسیری و تطبیقی و با اتکا به مطالعات اسنادی، خوانش فضایی و تحلیل پدیدارشناسانه، سه مسجد شاخص ایران، یعنی مسجد امام اصفهان، مسجد شیخ لطف‌الله و مسجد نصیرالملک شیراز را بررسی می‌کند. انتخاب این نمونه‌ها بر پایه تفاوت در سازمان فضایی، نحوه ورود و توزیع نور، کیفیت ماده و رنگ، و تمایز در تجربه ادراکی حاصل از نور انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که نور در این سه مسجد، سه الگوی متمایز از هدایت ادراک فضایی را شکل می‌دهد: در مسجد امام، الگویی سلسله‌مراتبی-تضادی که حرکت و جهت‌یابی ادراکی را سامان می‌دهد؛ در مسجد شیخ لطف‌الله، الگویی کانونی-مراقبه‌ای که ادراک را به تمرکز، سکون و درون‌گرایی سوق می‌دهد؛ و در مسجد نصیرالملک، الگویی طیفی-زمان‌مند که ادراک را با رنگ، زمان و پویایی حسی درگیر می‌سازد. نتیجه آن‌که نور در معماری مساجد ایرانی نه فقط یک عنصر بصری، بلکه سازوکاری برای میانجی‌گری میان فضا، بدن، حس و معناست و هر مسجد از طریق منطق نوری خاص خود، تجربه‌ای متمایز از قدسیت را سازمان می‌دهد.

کلمات کلیدی : نور ادراک فضایی مسجد ایرانی پدیدارشناسی معماری اتمسفر تجربه قدسی مسجد امام اصفهان مسجد شیخ لطف‌الله مسجد نصیرالملک