از مواجهۀ نظامی تا هژمونی نمادین: واکاوی امپریالیسم فرهنگی آمریکا در قبال ایران و الگوی مقاومت اسلامی-ایرانی

از مواجهۀ نظامی تا هژمونی نمادین: واکاوی امپریالیسم فرهنگی آمریکا در قبال ایران و الگوی مقاومت اسلامی-ایرانی

جلال یوسفی1

1) ، مدرس دانشگاه و پژوهشگر اجتماعی توسعه

کد IOI مقاله : ABGG-ACZHDE
محل انتشار : یازدهمین کنفرانس بین المللی پژوهش در علوم و مهندسی و هشتمین کنگره بین المللی عمران، معماری و شهرسازی آسیا(11icrsie.ir)
چکیده :
    مقاله حاضر با هدف بررسی نظریه امپریالیسم فرهنگی در پرتو رویارویی‌های نظامی و فرهنگی آمریکا با ایران از دهه ۱۹۸۰ تا عصر دیجیتال، به کالبدشکافی این مفهوم و کاربست‌های آن در بستر تاریخی ایران پرداخته است. روش‌شناسی پژوهش بر مرور نظام‌مند منابع و تحلیل مفهومی با رویکردی انتقادی استوار بوده و ضمن بازخوانی آرای نظریه‌پردازان کلاسیک (شیلر)، منتقدان (تاملینسون، سعید) و مفاهیم جدید (امپریالیسم پلتفرمی، استعمار دیجیتال)، به تطبیق آنها با رویدادهای تاریخی رویارویی‌های ایران و آمریکا پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که امپریالیسم فرهنگی آمریکا علیه ایران، از استراتژی صرفاً نظامی-گفتمانی در دهه ۱۹۸۰ (با نمونه‌های بارز عملیات دریایی ۱۸ آوریل ۱۹۸۸ و حمایت از رژیم بعث در جنگ تحمیلی) به شبکه‌ای پیچیده از سلطه رسانه‌ای، الگوریتمی و شناختی در عصر دیجیتال تبدیل شده است که در آن، نمادهای فرهنگی به مهمات جدید جنگ‌های اطلاعاتی بدل گشته‌اند. همچنین، مشخص شد که گفتمان شرق‌شناسانه حاکم بر سیاست خارجی آمریکا - از بازنمایی ایران به‌عنوان تهدیدی برای صلح جهانی تا تهدیدهای عقب‌گرداننده - تداوم یافته و با ابزارهای جدید پیچیده‌تر شده است. رویارویی‌های نظامی همواره با گفتمان مشروعیت‌سازی شرق‌شناسانه همراه بوده که سلطه نظامی را در قالبی انسان‌دوستانه بازنمایی می‌کند. مهم‌ترین یافته مقاله، تبیین الگوی مقاومت اسلامی-ایرانی به‌عنوان پاسخی کارآمد به اشکال جدید سلطه فرهنگی است؛ الگویی که با تکیه بر هویت دینی و ملی، تولید محتوای بومی، توسعه پلتفرم‌های داخلی، بهره‌گیری از شبکه‌های اجتماعی و بومی‌سازی فناوری‌های نوین، در صدد مقابله با امپریالیسم فرهنگی معاصر برآمده است. مقاله نتیجه‌گیری می‌کند که نظریه کلاسیک امپریالیسم فرهنگی با مفروضات یک‌سویه‌گرایانه، از درک عاملیت مقاومت‌آمیز ایران ناتوان است و نیازمند ترکیب با رویکردهای پسااستعماری و نظریه‌های جدید امپریالیسم پلتفرمی است. الگوی مقاومت اسلامی-ایرانی، با بازخوانی تجربه تاریخی چهار دهه اخیر، می‌تواند الگویی نوین برای کشورهای درحال‌توسعه در مقابله با شکل‌های جدید سلطه فرهنگی محسوب شود.

کلمات کلیدی : امپریالیسم فرهنگی الگوی مقاومت اسلامی ایرانی جنگ شناختی استعمار دیجیتال هویت دینی و ملی