بررسی تعامل سازه‌های آبی و ساختار اجتماعی محله چهارمنار یزد با تأکید بر حوض ملتکیه، قنات، جوی، آب‌انبار و پایاب

بررسی تعامل سازه‌های آبی و ساختار اجتماعی محله چهارمنار یزد با تأکید بر حوض ملتکیه، قنات، جوی، آب‌انبار و پایاب

علیرضا مزیدی1 اباذر مهرعلی2

1) کارشناسی ارشد مهندسی معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تفت، تفت، ایران.
2) استادیارگروه معماری، واحد یزد، دانشگاه آزاد اسلامی، یزد، ایران.

کد IOI مقاله : ABKD-ACACEC
محل انتشار : چهارمین کنفرانس بین المللی پژوهش های کاربردی در مهندسی عمران، معماری و شهرسازی(icarcau.com)
چکیده :
    شهرهای کویری ایران بدون شبکه‌های آبی سنتی شکل نمی‌گرفتند؛ در محله چهارمنار یزد نیز این شبکه، از قنات‌ها و مسیر وقف‌آباد گرفته تا پایاب‌ها، آب‌انبار و حوض ملتکیه، صرفاً یک زیرساخت فنی نبود، بلکه بستری بود که ساختار اجتماعی، اقتصادی و حافظه جمعی محله بر آن استوار می‌شد (عابدی). پژوهش حاضر با روش توصیفی–تحلیلی و با اتکا به داده‌های میدانی، به‌ویژه مصاحبه عمیق با رضا عابدی، اهل محله با پنج نسل سابقه سکونت، به بررسی تعامل سازه‌های آبی و ساختار اجتماعی چهارمنار می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که آب در این محله از سه «رگ» اصلی وقف‌آباد، قنات و آب‌انبار جریان داشت و نهاد وقف، نقش آب‌یار و قواعد سهم‌بندی آبیاری، نظامی از حکمرانی جمعی آب را شکل داده بود (عابدی، بدون تاریخ). حوض ملتکیه، در پیوند با بازارچه، کاروانسرا و دروازه ورودی شهر، کارکردی چندگانه داشت: نقطه توزیع آب، مرکز تجمع و نظارت اجتماعی و گره اقتصادی کاروان‌های ورودی. از میانه قرن چهاردهم خورشیدی، کاهش دبی، آشغال‌گیری جوی‌ها، عملیات شهری مانند گازکشی سال ۱۳۷۱ و تصمیم‌های محلی برای پر کردن جوی‌ها موجب فرسایش تدریجی و ناپدید شدن حوض ملتکیه و پایاب‌ها شد. نتیجه پژوهش، بر پایه دیدگاهی که در آن آب مقدم بر شکل‌گیری اجتماع است، این است که زوال این سازه‌ها نه فقط یک فرسایش کالبدی، بلکه گسست میان شبکه آبی، اقتصاد کاروانی و حافظه جمعی محله بوده است؛ از این رو احیای آن مستلزم راهکارهایی ترکیبی در سه سطح مستند نگاری، بازگردانی کالبد و باز فعال‌سازی حکمرانی محلی آب است.

کلمات کلیدی : ‌ها سازه‌های آبی چهارمنار حوض ملتکیه پایاب آب‌انبار وقف آب حکمرانی آب یزد