تداوم و دگرگونی نمادهای شهری در گذار از دوره ساسانی به اسلامی با رویکرد معنایی: مطالعه‌ای تطبیقی در شهرهای منتخب ایران

تداوم و دگرگونی نمادهای شهری در گذار از دوره ساسانی به اسلامی با رویکرد معنایی: مطالعه‌ای تطبیقی در شهرهای منتخب ایران

رعنا صوفی1 علی قاسمی2 شقایق امجد یزدان دوست3 زهرا زهبری4

1) دانشجوی کارشناسی ارشد معماری - انرژی
2) استادیار دانشگاه ( معماری - خاتم )
3) دانشجوی کارشناسی ارشد معماری - انرژی
4) دانشجوی کارشناسی ارشد معماری - انرژی

کد IOI مقاله : ABKD-ACAHCZ
محل انتشار : چهارمین کنفرانس بین المللی پژوهش های کاربردی در مهندسی عمران، معماری و شهرسازی(icarcau.com)
چکیده :
    پس از حمله ی اعراب مسلمان و فتح امپراطوری ساسانی ,سرزمین ایران در یک دوره ی گذار از ساسانی به اسلامی قرار گرفت. این دوره ی گذار هم دارای گسست بود هم دارای فرهنگ پذیری. اما پرسش اصلی اینجا مطرح می گردد آیا عناصر بنیادین و نمادین ساسانی از دوره قبلی به دوره ی جدید انقال یافت ؟ و اگر انتقال یافت در چه قالب تازه ای جایگزین گردید. تا کنون بر روی بناهای دینی و یا طرح شهر پایتخت ها و حتی کارکرد فضاها پژوهش انجام گردیده است اما پژوهشی که هم زمان نمادهای دینی و حکومتی و طرح آنها را بر پایه ی معنای آنها در چند شهر در این گذار که منابع برایشان ثبت کرده انجام نگردیده است. در این پژوهش با مطالعه موردی چندگانه کیفی و اکتشافی, سه گروه نماد در شهر ساسانی شامل هسته حکومتی و طرح شهر، آتشکده و چارتاقی، و جای مسجد جامع، در شش شهر منتخب بیشاپور، استخر، ایزدخواست، دارابگرد، اصفهان و نیشابور ,پس از گذار دچار چه سرنوشتی گردیدند. انتخاب شهرها به جهت تنوع در شاهدها برای پیش و پس از دوره گذار انجام شده است. اینکه هر نماد دچار چه سرنوشتی گردیده است,ایا تبدیل به نمادی دیگر شده و یا به جایی دیگر منتقل شده است و حتی رها شده و نابود گردیده است. و نتیج نشان داد که در هیچ شهری از شهرهای متخب هسته ی شهر حکومت ساسانی با همان نقش و عملکر ادامه پیدا نکرد, یا بازاستفاده شد و یا منتقل گردید . برای بعضی هم سرنوشت رهایی و نابودی بود. از لحاظ نماد های دینی تبدیل یا هم‌مکانی با مسجد محتمل تر بوده است , اما شاهدی مستقل و مادی مبنی بر آن وجود نداشت. برای مثال برای شهر نیشاپور شواهد ناهم خوان و متناقض هستند. از لحاظ معنایی فقط درباره ی شهر استخر دگرگونی معنا (انتقال آتش معبد ناهید و احتمالاً تبدیل آتشکده تاجگذاری یزدگرد سوم به مسجد) با منابع واضح و دقیق آمده است. اما همین منابع صرفا متنی و دیرهنگام، ثبت شده است.اما در مورد شهرهای دیگر برداشت از معنا یا فرضیه ی نویسنده بوده است یا نامعلوم و غیرقطعی, پس تداوم قطعی معنای آنها معلوم نمی باشد. عواملی مانند جایگاه نمادین آن مکان، تدابیر احتمالی تازه مسلمانان به جهت حفظ آن نمادها، انگیزه‌های دینی و مالی و همچنین تغییر جغرافیای قدرت توسط منابع مطرح میگردد، اما شاهدهای موجود سنجش سهم هر کدام از عوامل مطرح شده را ممکن نمی‌کند. به دلیل نمونه کوچک مطرح شده ، شاهدین ناهمگون و ساخته پژوهشگر بودن گونه‌بندی، نتایج مطرح شده مشاهده اولیه می باشند و قابل تعمیم به تمامی سرزمین ایران نمی باشند.

کلمات کلیدی : شهر ساسانی شهر اسلامی نمادهای شهری هویت شهری گذار تاریخی تداوم و دگرگونی معنایی