ریشه‌های باستانی سازماندهی شعاعی فضا؛ مطالعه تطبیقی ساختار دایروی اردشیرخُرّه و تئوری‌های هم‌مرکز شهری

ریشه‌های باستانی سازماندهی شعاعی فضا؛ مطالعه تطبیقی ساختار دایروی اردشیرخُرّه و تئوری‌های هم‌مرکز شهری

اکبر نوروزی1

1) دکترای شهرسازی، گروه شهرسازی،دانشگاه آزاد اسلامی واحد قزوین

کد IOI مقاله : ABKD-ACZFFB
محل انتشار : چهارمین کنفرانس بین المللی پژوهش های کاربردی در مهندسی عمران، معماری و شهرسازی(icarcau.com)
چکیده :
    چکیده: مقدمه و اهمیت پژوهش: وقتی از سازماندهی شعاعی و هم‌مرکز شهرها صحبت می‌کنیم، ذهن‌ها ناخودآگاه به سمت تئوری‌های مدرن غربی و مدل‌هایی مثل ارنست برگس می‌رود. اما واقعیت تاریخی چیز دیگری می‌گوید. قرن‌ها پیش از آنکه مکتب شیکاگو به فکر تحلیل مناطق هم‌مرکز بیفتد، شهرسازان ساسانی در فلات ایران، هندسه دایره و شعاع را به اوج کمال رسانده بودند. دغدغه اصلی این پژوهش همین است: بیرون آمدن از روایت‌های یک‌طرفه غرب‌محور و نشان دادن این واقعیت که ریشه‌های این الگوی فضایی، در خاک ایران ریشه دوانده است. قلمرو پژوهش: در این مطالعه، ساختار دایروی بی‌نظیر اردشیرخُرّه (فیروزآباد امروز) را که در قرن سوم میلادی ساخته شد، در برابر تئوری‌های هم‌مرکز و شعاعی دوران معاصر قرار می‌دهیم. به‌ویژه مدل برگس و طرح‌های شعاعی که از رنسانس تا امروز در ذهن شهرسازان جهان جریان داشته است. روش پژوهش: کار ما از جنس پژوهش‌های بنیادی-توسعه‌ای است. با روشی توصیفی-تحلیلی و با نگاهی تطبیقی-ریخت‌شناختی، هم متون تاریخی و باستان‌شناسی را زیر و رو کرده‌ایم و هم ادبیات تئوریک شهرسازی را. یافته‌ها: آنچه از دل این مقایسه بیرون آمد، یک تفاوت بنیادین در «منطق شکل‌گیری» بود. فرم کالبدی در هر دو شبیه است (دایره و شعاع)، اما روح حاکم بر آن‌ها کاملاً متفاوت. اردشیرخُرّه تجسم کیهان‌شناسی زرتشتی، هندسه مقدس و تمرکز قدرت در یک نقطه است؛ شهری که از بالا و با یک اراده آیینی طراحی شده. اما در مدل برگس و تئوری‌های مشابه، ما با شهری سروکار داریم که از پایین و بر اساس رقابت اقتصادی، اجاره زمین و نیازهای روزمره مردم رشد کرده است. بحث و نتیجه‌گیری: نتیجه‌ای که از این واکاوی می‌گیریم این است: شهرسازان ساسانی قرن‌ها پیش از مدرنیته، پتانسیل‌های هندسه شعاعی را کشف کرده بودند. فرم «دایره و شعاع» در طول تاریخ ثابت مانده، اما آنچه به آن جان می‌بخشد، بسته به جهان‌بینی هر دوره تغییر کرده است؛ از آیینی-سیاسی در ساسانیان تا جامعه‌شناختی-اقتصادی در دوران مدرن. این پژوهش راه را برای تدوین تئوری‌های بومی شهرسازی در ایران هموار می‌کند؛ تئوری‌هایی که ریشه در خاک و تاریخ خودمان دارند.

کلمات کلیدی : ‌ها سازماندهی شعاعی ساختار هم‌مرکز اردشیرخُرّه تئوری‌های شهرسازی هندسه مقدس