میترا فراتر از میترائیسم: صعود تئورژیک در PGM IV و مسئله هویت لیترژیک در اواخر باستان

میترا فراتر از میترائیسم: صعود تئورژیک در PGM IV و مسئله هویت لیترژیک در اواخر باستان

سید جلال الدین حسینی1

1) مربی سازمان آموزش فنی و حرفه ای کشور

کد IOI مقاله : ACCB-ABKCGG
محل انتشار : چهارمین کنفرانس بین المللی زبان، ادبیات، فرهنگ و مطالعات تاریخی(https://icllch.ir/)
چکیده :
    این پژوهش به بررسی انتقادی متن PGM IV 475–820، موسوم به «لیترژی میتراس»، با تمرکز بر مسئله هویت لیترژیک آن در نسبت با میترائیسم رومی می‌پردازد. پرسش اصلی تحقیق آن است که آیا این متن را می‌توان سندی مستقیم از آیین مهرابه‌ای دانست یا باید آن را در بستر گسترده‌تر تئورژی و عرفان کیهانی اواخر باستان تحلیل کرد. روش پژوهش مبتنی بر تحلیل متن‌محور، مقایسه تاریخی-انتقادی با خوانش کلاسیک فرانتس کومونت، و بررسی تطبیقی گفتمان صعود و نجات در سنت‌های هم‌دوره است. تحلیل ساختاری متن نشان می‌دهد که PGM IV الگویی از صعود فردی را ارائه می‌کند که شامل تطهیر، عبور از مراتب کیهانی، رؤیت «خورشید نیمه‌شب» و مواجهه با میتراس به‌عنوان نیرویی نورانی و متعالی است. این ساختار با کیهان‌شناسی میترائیسم رومی هم‌پوشانی دارد، اما فاقد شواهد نهادی مرتبط با درجات تشرف مهرابه‌ای است. در نتیجه، متن بیش از آنکه بازتاب مستقیم آیین میترایی باشد، نمونه‌ای از بازپیکربندی مفهومی نام میتراس در گفتمان سیال دینی اواخر باستان است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هویت دینی در این دوره باید به‌صورت طیفی و چندلایه فهمیده شود و حضور میتراس در PGM IV را باید در چارچوب شبکه‌ای از مفاهیم نور، صعود و نجات تحلیل کرد، نه در قالب تداوم نهادی ساده.

کلمات کلیدی : میتراس pgm iv میترائیسم رومی صعود کیهانی تئورژی هویت لیترژیک