پیر مغان و حافظه دینی ایران: بازخوانی نمادهای میترایی در غزل حافظ

پیر مغان و حافظه دینی ایران: بازخوانی نمادهای میترایی در غزل حافظ

سید جلال الدین حسینی1

1) مربی سازمان آموزش فنی و حرفه ای کشور

کد IOI مقاله : ACCC-ABKCGH
محل انتشار : دومین کنفرانس ملی تار و پود هویت ایرانی : در هم تنیدگی زبان ، ادبیات ، تاریخ ، تمدن و هنر(https://ahm.isctdm.ir/)
چکیده :
    حافظ شیرازی یکی از برجسته‌ترین شاعران عرفانی ایران است که جهان شعری او علاوه بر عناصر اسلامی و صوفیانه، حامل لایه‌هایی از حافظه فرهنگی و معنوی ایران نیز هست. پژوهش حاضر با هدف بررسی مفهوم «پیر مغان» و بازخوانی نمادهای میترایی در غزل حافظ، در چارچوب نظریه حافظه فرهنگی یان آسمن انجام شده است. این پژوهش از نوع کیفی، بنیادین و با روش توصیفی ـ تحلیلی است و داده‌های آن از طریق مطالعه کتابخانه‌ای و تحلیل متنی دیوان حافظ و منابع مرتبط با تاریخ ادیان، اسطوره‌شناسی و حافظ‌پژوهی گردآوری شده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مفاهیمی چون «پیر مغان»، «خرابات»، «می»، «نور»، «خورشید» و «سحر» در غزل حافظ صرفاً استعاره‌های ادبی یا مفاهیم رایج عرفانی نیستند، بلکه در قالب یک شبکه نمادین، بازتاب‌دهنده بخشی از حافظه دینی و فرهنگی ایران پیشااسلامی‌اند. تحلیل‌ها نشان می‌دهد که شخصیت «پیر مغان» در جایگاه مرشد رازآموز و حامل معرفت باطنی، شباهت‌هایی ساختاری با الگوی راهنمای معنوی در آیین مهر دارد و خرابات نیز به‌عنوان فضایی تشرفی و رازآموزانه قابل تفسیر است. با این حال، پژوهش حاضر بر وجود تداوم نمادین و فرهنگی تأکید دارد و از هرگونه ادعای وابستگی مستقیم حافظ به آیین مهر پرهیز می‌کند. در نتیجه، می‌توان شعر حافظ را عرصه‌ای برای بازتولید حافظه دینی ایران دانست که در آن، عناصر نمادین ایران باستان در قالب عرفان اسلامی و زبان شاعرانه بازآفرینی شده‌اند.

کلمات کلیدی : حافظ پیر مغان حافظه فرهنگی عرفان ایرانی خرابات