نقش سبک‌های فرزندپروری دیجیتال در رشد استقلال روان‌شناختی و مهارت‌های خودتنظیمی نوجوانان

نقش سبک‌های فرزندپروری دیجیتال در رشد استقلال روان‌شناختی و مهارت‌های خودتنظیمی نوجوانان

محمدرضا یکتا1 سمیرا قاسمی تودشکچویی2 مرجان مظاهری3

1) پژوهشگر پسادکتری نوروسایکولوژی، دانشکده علوم تربيتي و روان‌شناسي، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.
2) کارشناسی ارشد روان‌شناسی صنعتی و سازمانی، دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.
3) دانشجوی کارشناسی ارشد روانشناسی عمومی، گروه روانشناسی،واحد نائین، دانشگاه آزاد اسلامی،نایین،ایران.

کد IOI مقاله : ACEE-ACAHAA
محل انتشار : پنجمین کنفرانس بین المللی پژوهش در حسابداری، مدیریت، اقتصاد و علوم انسانی(meaconf.com)
چکیده :
    دوره نوجوانی با تحولات عمیق در خودمختاری و خودتنظیمی همراه است و در دو دهه اخیر، فضای دیجیتال به بستر اصلی تعاملات خانوادگی و اجتماعی نوجوانان تبدیل شده است؛ بر این اساس، سبک‌های فرزندپروری دیجیتال—یعنی الگوهای والدگری در مدیریت، نظارت، میانجی‌گری و هدایت استفاده نوجوان از فناوری‌های دیجیتال—می‌توانند به‌عنوان عاملی تعیین‌کننده در شکل‌گیری استقلال روان‌شناختی و مهارت‌های خودتنظیمی عمل کنند. پژوهش حاضر با هدف مفهوم‌سازی سبک‌های فرزندپروری دیجیتال و تبیین سازوکارهای روان‌شناختی اثرگذار بر استقلال روان‌شناختی و خودتنظیمی نوجوانان، با رویکردی کیفی و از نوع مرور نظام‌مند روایتی و با راهبرد تحلیل مفهومی و ترکیب انتقادی ادبیات، در نیمه دوم سال ۱۴۰۵ در شهر اصفهان انجام شد. منابع با جست‌وجو در پایگاه‌های داخلی و خارجی و با تمرکز اصلی بر مطالعات منتشرشده در فاصله سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۶ انتخاب و با روش تحلیل موضوعی انتقادی تحلیل شدند. یافته‌ها نشان داد که سبک‌های فرزندپروری دیجیتال را می‌توان بر پایه دو بُعد کنترل و کیفیت هیجانی-ارتباطی در چهار سبک خودمختاری‌حمایت‌گر، کنترل‌گرایانه و محدودکننده، سهل‌گیرانه، و بی‌توجه و غفلت‌گر طبقه‌بندی کرد؛ سبک خودمختاری‌حمایت‌گر از طریق ارضای نیازهای بنیادین روان‌شناختی، الگوگیری، درونی‌سازی تنظیم و کیفیت ارتباط والد-نوجوان با بالاترین سطح استقلال روان‌شناختی و خودتنظیمی خودمختار همراه بود، در حالی که سبک کنترل‌گرایانه و محدودکننده—به‌ویژه با نظارت پنهان—اگرچه در کوتاه‌مدت انطباق ظاهری ایجاد می‌کرد، با تضعیف احساس مالکیت بر رفتار، افت خودتنظیمی خودمختار، اضطراب و رفتارهای پنهان‌کارانه مرتبط بود؛ سبک سهل‌گیرانه با ضعف در تنظیم تکانه و استفاده مشکل‌آفرین از اینترنت و سبک بی‌توجه و غفلت‌گر با پایین‌ترین سطح استقلال روان‌شناختی و خودتنظیمی و بیشترین آسیب‌پذیری روان‌شناختی همراه بود. این الگو در هر دو بافت ایرانی و بین‌المللی تکرار شده بود، هرچند شدت و شکل بروز سبک‌ها تحت تأثیر بافت فرهنگی، نگرانی‌های خانوادگی و سطح سواد دیجیتال والدین متفاوت بود. یافته‌ها دلالت دارند که آنچه در فرزندپروری دیجیتال تعیین‌کننده است، نه صرف میزان کنترل یا میزان استفاده از فناوری، بلکه ترکیب مرزگذاری منطقی با گرمی، پاسخ‌دهندگی و مشارکت نوجوان در تعیین قواعد است؛ بر این اساس، سیاست‌گذاری‌های مبتنی بر ممنوعیت صرف یا نظارت فنی، بدون توجه به کیفیت رابطه و نیاز نوجوان به خودمختاری، نه‌تنها به تقویت خودتنظیمی نمی‌انجامد، بلکه می‌تواند مقاومت و رفتار پنهان‌کارانه را تشدید کند. پیشنهاد می‌شود والدین بر توافق بر قواعد روشن و قابل توضیح، همراهی فعال در استفاده از فناوری، الگودهی رفتار متعادل و واگذاری تدریجی مسئولیت تأکید کنند و پژوهش‌های آینده به طراحی مدل‌های طولی و مداخله‌ای و بررسی اثر فناوری‌های نوظهور مانند هوش مصنوعی مولد بر فرایندهای خودتنظیمی نوجوان بپردازند.

کلمات کلیدی : فرزندپروری دیجیتال استقلال روان‌شناختی خودتنظیمی نوجوانی نظریه خودتعیین‌گری میانجی‌گری والدین سواد دیجیتال