مقاله مروری: بررسی رواناب ناشی از بارش و ذوب برف در حوزه‌های آبخیز استان اردبیل

مقاله مروری: بررسی رواناب ناشی از بارش و ذوب برف در حوزه‌های آبخیز استان اردبیل

مجید رئوف1 مهدی دوستدار2

1) استاد گروه مهندسی آب، دانشگاه محقق اردبیلی ، اردبیل، ایران
2) دانشجوی دکتری رشته آبیاری و زهکشی دانشگاه محقق اردبیلی،اردبیل، ایران doustdar.mehdi1366@ gmail.com

کد IOI مقاله : ACZE-ACAGGD
محل انتشار : دهمین کنگره بین المللی توسعه کشاورزی، منابع طبیعی، محیط زیست و گردشگری ایران(10icsda.ir)
چکیده :
    رواناب حاصل از بارش و ذوب برف، یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های چرخه هیدرولوژیکی در مناطق کوهستانی و سردسیر محسوب می‌شود. استان اردبیل با دارا بودن ارتفاعات سبلان، باغرو و تالش، بخش قابل‌توجهی از منابع آب سطحی و زیرزمینی خود را از ذوب برف تأمین می‌کند. با این حال، تغییرات اقلیمی، تغییر کاربری اراضی و مداخلات انسانی، رژیم طبیعی رواناب را در این حوزه‌ها دچار دگرگونی ساخته است. پژوهش حاضر با هدف مرور نظام‌مند مطالعات انجام‌شده در زمینه رواناب ناشی از بارش و برف در حوزه‌های آبخیز استان اردبیل و شناسایی شکاف‌های تحقیقاتی موجود انجام شده است. بدین منظور، ۱۷ منبع علمی شامل مقاله‌های پژوهشی معتبر و پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد مرتبط با موضوع، مورد بررسی و تحلیل قرار گرفت. یافته‌ها نشان می‌دهد که بارش برف سنگین در منطقه دارای روند کاهشی بوده و تغییر اقلیم تا دهه ۲۰۲۰ افزایش ۰/۶۶ درجه‌ای دما و تغییر در زمان پیک رواناب بهاره را پیش‌بینی می‌کند. بیشترین دبی پایه در فصول زمستان و بهار (ناشی از تغذیه از ذوب برف) رخ می‌دهد و ایستگاه‌های دوست‌بیگلو، سامیان و فیروزآباد بیشترین سهم را از این منبع دارند. مدل‌های هیدرولوژیکی مانند SWAT با واسنجی مناسب پارامترهای برف (SFTMP، SMTMP، SMFMX و SMFMN) توانایی قابل‌قبولی در شبیه‌سازی رواناب ناشی از ذوب برف دارند و مدل WNN نیز برای پیش‌بینی کوتاه‌مدت رواناب روزانه عملکرد بسیار خوبی (ضریب نش-ساتکلیف ۰/۹۰۵) نشان داده است. همچنین، تغییر کاربری اراضی به‌ویژه تبدیل مراتع به اراضی کشاورزی، رواناب سطحی را تا ۵ برابر افزایش داده و غلظت رسوب را تا ۲۳ برابر افزایش می‌دهد. حوضه‌های کوچک با شکل غیرکشیده و طول آبراهه کوتاه، بیشترین ضریب رواناب و خطر سیل را دارند و بیشترین ضریب رواناب در فروردین ماه (تا ۷۰ درصد) و کمترین آن در شهریور (نزدیک به صفر) رخ می‌دهد. در اکثر حوضه‌های استان، حتی جریان زیست‌محیطی نیز برداشت می‌شود که نشان‌دهنده وضعیت بحرانی منابع آب سطحی است. نتیجه‌گیری می‌شود که مدیریت پایدار منابع آب در استان اردبیل نیازمند رویکرد یکپارچه‌ای است که هم‌زمان به تغییرات اقلیمی، تغییرات کاربری اراضی و حفظ پوشش گیاهی در بالادست حوضه‌ها توجه نماید. استفاده از مدل‌های هیدرولوژیکی با واسنجی مناسب پارامترهای برف و به‌کارگیری مدل‌های هوشمند برای پیش‌بینی کوتاه‌مدت رواناب، می‌تواند به مدیریت بهینه منابع آب کمک شایانی نماید.

کلمات کلیدی : رواناب سطحی ذوب برف تغییر اقلیم مدل‌سازی هیدرولوژیکی حوزه‌های آبخیز اردبیل