دولت بهمثابه یارانه پنهان: بازخوانی مسئله اقتصاد سیاسی ایران از منظر حکمرانی
دولت بهمثابه یارانه پنهان: بازخوانی مسئله اقتصاد سیاسی ایران از منظر حکمرانی
مهدی مهدویان صدر1
1) دکتری مدیریت دولتی (مدیریت تطبیقی و توسعه)، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. رایانامه:
کد IOI مقاله
:
ABKH-ABHGFH
محل انتشار :
چهارمین کنفرانس بین المللی پژوهش های کاربردی در علوم انسانی، اقتصاد، مدیریت و حسابداری(icrhema.com)
چکیده :
اقتصاد ایران دستکم پنج دهه است با مجموعهای از مشکلات مزمن دستبهگریبان است: تورم دورقمی پایدار، ناترازی ساختاری بودجه، بهرهوری پایین، و بخش عمومی متورمی که نه کوچک میشود و نه کارآمد. در این سالها تقریباً همه سیاستهای متعارف و حتی متضاد آزموده شده است: ارز تکنرخی و چندنرخی، یارانه کالایی و نقدی، تثبیت و آزادسازی قیمتها، ملیسازی و خصوصیسازی. با این حال، صورتمسئله تغییری نکرده و مشکلات هر بار از جای دیگری سر برآوردهاند. این مقاله استدلال میکند که تبیینهای رایج از این ناکارآمدی مزمن ــ تحریم، فساد و سیاست یارانهای ــ هر یک بخشی از واقعیت را توصیف میکنند اما همگی معلول را به جای علت نشاندهاند. با اتکا به نهادگرایی تاریخی و با بهرهگیری از ادبیات نوپاتریمونیالیسم، دولت رانتیر و نظم دسترسی محدود، مدعای اصلی مقاله این است که آنچه در ایران «دولت» نامیده میشود، در بنیاد خود نه سازمان اداره امور عمومی به معنای مدرن آن، بلکه سازوکاری تاریخی برای توزیع رانت، فرصت و ثروت میان حلقههای متصل به قدرت است که تنها پوسته و صورتبندی دولت مدرن را به عاریت گرفته است. از این منظر، آنچه در ادبیات اقتصادی ایران «یارانه پنهان» خوانده میشود (ارز ترجیحی، انرژی ارزان، نان و آب یارانهای) در واقع یارانهای کاملاً آشکار است؛ یارانه پنهانِ واقعی خودِ دولت است: نظامی از دسترسی تبعیضآمیز به مجوز، اعتبار، انتصاب، زمین و مسیرهای ترجیحی عبور از مقررات که سهم هر کس از آن، تابعی از فاصله او با هسته قدرت است. مقاله با ردیابی این الگو در سه مقطعِ عاری از تحریم یا کمتحریم ــ دهه پنجاه شمسی، دوره پسابرجام و مقایسه آن با دوره تحریم حداکثری ــ نشان میدهد که متغیر ثابتِ ناکارآمدی، همین ساختار توزیع است، و در پایان توضیح میدهد که چرا برنامههای متعارف کوچکسازی و کارآمدسازی درون این ساختار خودشکناند و مواجهه تقنینی و نظارتی با مسئله، مستلزم بازتعریف خودِ دولت است.
کلمات کلیدی : حکمرانی دولت در ایران یارانه پنهان رانت نوپاتریمونیالیسم نظم دسترسی محدود خصوصیسازی