قنات راهکاری با دانش بومی نیاکان در بهره برداری پایدار منابع آبی در مناطق کویری ایران (مرمت و گردشگری روستایی آن در خراسان جنوبی)

قنات راهکاری با دانش بومی نیاکان در بهره برداری پایدار منابع آبی در مناطق کویری ایران (مرمت و گردشگری روستایی آن در خراسان جنوبی)

فرهود گل محمّدي1 مهدیه طباطبایی2 مسعود مستقیم3

1) استادیار و عضو هيئت علمي تمام وقت دانشگاه آزاد اسلامي واحد بیرجند
2) دانشجوي دکترای رشته ترویج و آموزش کشاورزی پایدار دانشگاه آزاد اسلامی واحد بیرجند
3) دانشجوي دکترای رشته ترویج و آموزش کشاورزی پایدار دانشگاه آزاد اسلامی واحد بیرجند- و فرمانده یگان حفاظت سازمان حفاظت محیط زیست استان خراسان جنوبی

کد IOI مقاله : XDCA-GZBZC
محل انتشار : پنجمین کنگره بین المللی توسعه کشاورزی، منابع طبیعی، محیط زیست و گردشگری ایران(5icsda.ir)
چکیده :
    استان خراسان جنوبی یکی از مناطق بسیار خشک و محروم کشور می باشد که در ضمن دارای قنوات زیادی از گذشته های دور تا امروز می باشد. بخــش اعظــم سرزمین ایران در منطقه خشک و نیمه‌خشک و در محدوده کمربند بیابانی دنیا قرار گرفته است. براین اساس، خشکی و کم‌آبی از ویژگی‌های ذاتی فلات مرکزی ایران است و دسترسی به منابع آب پایدار، مهم‌ترین چالش ساکنان این ناحیه بوده است. ایرانیان باستان با اختراع قنات، شیوه مناسبی از دسترسی به آب را بر اساس اصل احترام به محیط و سازگاری با طبیعت به وجود آوردند که منشأ تمدنی درخشانی در فلات مرکزی ایران شد که در برخی منابع از آن به «تمدن کاریزی» یاد می‌شود. که در برخی منابع از آن به تمدن کاریزی یاد می‌شود.. نمونه کامل و منحصربه‌فردی از الگوی توسعه پایدار و احترام به طبیعت و همزیستی با محیط در قناتهای ایران مشاهده می‌شوند که نقش مهمی در ساختار اجتماعی و اقتصادی مناطق خشک ایفا می‌کنند. تناسب مالکیت زمین و آب و نظام‌مهندسی دقیق توزیع آب باعث شده است تا در مناطقی که قناتها وجود دارند نه‌تنها تنش‌های اجتماعی بر سر منابع آب قناتها موجود نباشند بلکه این قناتها عامل وحدت و هم‌بستگی اجتماعی و سرمایه بزرگ اجتماعی برای ساکنان آن مناطق باشند. آنچه را که امروزه توسعه پایدار می‌نامند، در ساختار و سیستم قنات به‌خوبی رعایت شده و بر همین اساس، قنات بیش از سه هزار سال کارآمد بوده است. خشکی و کم‌بارشی ویژگی ذاتی فلات مرکزی ایران بوده و هست و براین اساس، دسترسی به آب پایدار همواره مهم‌ترین دغدغه ساکنان این ناحیه در طول تاریخ بوده است. ورود فناوری‌های نوین در بخش استحصال آب‌های زیرزمینی از نیمه دوم سده بیستم، تهدید بزرگی برای قنات و سیستم و ساختار اجتماعی قنات در فلات مرکزی ایران بود و تمام دستاوردهای چندین هزارساله ایران در حوزه آب و مدیریت آب را مضمحل کرد. در این راستا نویسندگان این مقاله به بررسی ابعاد مختلف قنات ها به عنوان راهکاری با دانش بومی نیاکان در بهره برداری پایدار منابع آبی در مناطق کویری ایران با تأکید بر مرمت آنها و نقشی که در توسعه گردشگری روستایی، اشتغال و امرار معاش پایدار و مهاجرت معکوس به این مناطق در استان خراسان جنوبی می توانند داشته باشند می پردازند.

کلمات کلیدی : قنات منابع آبی دانش بومی بهره برداری پایدار کویر مرمت گردشگری روستایی خراسان جنوبی