بازتاب یگانگی « مَن » و « فرا مَن» در زبان مولانا
بازتاب یگانگی « مَن » و « فرا مَن» در زبان مولانا
فرشته محجوب1 احمد شیروانی دخت2
1) استادیار زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه پیام نور
2) دانش آموختة کارشناسی ارشد زبان و ادبیّات فارسی
کد IOI مقاله
:
XDFH-FFEHF
محل انتشار :
چهارمین همایش یگانگی و بیگانگی در عرفان مولانا(molanauma.ir)
چکیده :
« مَن» و « فرا مَن » دو تعبیر متداول در روانکاوی فروید است که بر فرآیندهای ناخودآگاه انسان و کیفیّت درونی شدن هنجارهای جامعه اطلاق می¬گردد. « منِ سیّال » در سخن مولانا شکلی از سوررئالیسم است که به گونه¬های مختلف در اشعار او و به ویژه در غزلیّات شمس نمود یافته است. سوررئالیست ها معتقدند ذهن انسان دارای نقطه¬ای است که در آن خیال و واقعیّت، مرگ و زندگی و مانند آن ضدّ یکدیگر نیستند بلکه در آن نقطه، همه چیز به وحدت می رسد. در نظر آنان خداوند نقطة علیای هستی است که ماده و روح در وجود او متحد می¬شود و تناقض ها از میان می¬رود. این تعریف معادل تجربة عرفانی است که در آن فرد با معشوق به احساس وحدت و یگانگی می¬رسد و « من » و « فرا من » برای رسیدن به این مرحله به هم می¬پیوندد.
وحدتی که مولانا در خلال تجربه آن را احساس کرده است سبب ایجاد نوعی نگرش و اندیشة یکدست و پیوسته در سرتاسر متن اشعار او گشته که مهم¬ترین عامل در ایجاد نشانه های فرازبانی خاصّ او است. در این بینش، تمایل او برای پیوستگی به معشوق و نشاط حاصل از آن حتی در هجران مایة نشاط انگیزی زبانش به ویژه در کلیّات شمس شده است. موسیقی غنی دیوان شمس که آن را از تمامی متون نظم متمایز می سازد، نشانه ای از یگانگی « من » و « فرامن » است که باعث آن گشته تا شاعر در عین بی خودی غزل هایی بسراید که از یک سو، هنجارهای غالب را بشکند به طوری که واژه های عامیانه، عدول ازهنجارهای قالب غزل و تغییر بحر در اشعار وی مشاهده شود و از سوی دیگر، نظم موسیقایی بی نظیری را خلق کند که در هیچ یک از متون منظوم ادبی دیده نمی شود. پژوهش حاضر به شیوة توصیفی ـ تحلیلی به برآیند اتّحاد این دو مفهوم و تأثیر آن بر ایجاد نشانه های فرازبانی در زبان مولانا پرداخته است.
کلمات کلیدی : مَن فرامَن اتّحاد مثنوی مولوی غزلیّات شمس